Stanisław Fijałkowski (1922 Zdołbunów [ob. Ukraina] – 2020 Łódź), malarz, grafik, teoretyk sztuki i pedagog. Edukację artystyczną podjął w PWSSP (ob. ASP) w Łodzi (1946–1951), gdzie był uczniem Władysława Strzemińskiego i Stefana Wegnera. Grafikę studiował pod kierunkiem Ludwika Tyrowicza, który był opiekunem jego dyplomu. Życie zawodowo-artystyczne związał z macierzystą uczelnią (1947–1993), od 1983 pracując na stanowisku profesora. Gościnnie wykładał w Mons (1978, 1982), Marburgu (1990) oraz w Gießen (1989/1990). Był członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Drzeworytników Xylon w Szwajcarii.

S. Fijałkowski, wspólnie z Lechem Kunką, Antonim Starczewskim i Stefanem Krygierem, należał do kręgu łódzkich awangardzistów skupionych wokół idei W. Strzemińskiego. Na krystalizację postawy twórczej S. Fijałkowskiego – co podkreślał sam artysta – wpłynęła sztuka Wassilego Kandinskiego i Pieta Mondriana, zainteresowania surrealizmem oraz teoria unizmu W. Strzemińskiego. Twórca stopniowo odchodził od dosłownej, aluzyjnej formy narzucającej odbiorcy interpretację, pozostawiając dowolność w odczytywaniu przekazu.

Od połowy lat 60. forma w obrazach i grafikach stawała się coraz bardziej oszczędna, a tym samym niedopowiedziana. Powstawały obrazy budowane na prostej zasadzie – na jednolitym kolorystycznie tle artysta rozmieszczał formy przypominające figury geometryczne (koła, formy elipsoidalne, diagonalne linie) o złagodzonych krawędziach, wpływające na odczucie poetyckiego nastroju. W tym kręgu sytuują się m.in. prace: Obraz dla mojej żony (1969), Skrzydła (1970) i Autostrada XIII (1974).

S. Fijałkowski zawężał kolorystykę swoich płócien, często stosując barwy ściszone, chłodne. Pozorna monotonia formy i kolorystyki nie pozbawiała prac malarskich szczególnego napięcia, przez co zyskiwały one intrygującą tajemniczość, zapraszając do dialogu i kontemplacji, jak cykle abstrakcyjnych kompozycji, np. Wąwozy, Wariacje na temat liczby cztery i Studia talmudyczne (od 1968). Ascetyczna twórczość S. Fijałkowskiego, będąca wynikiem poszukiwania harmonii, urzeka – według Małgorzaty Kitowskiej-Łysiak – skupieniem wynikającym z umiejętnego harmonizowania postawy emocjonalnej z intelektualną, intuicji ze świadomością oraz ekspresji intelektualnej z treściami powszechnymi.

Od lat 60. twórca zainteresował się głębiej grafiką artystyczną, w obrębie której uprawiał drzeworyt i linoryt, w mniejszym stopniu litografię. W grafice, podobnie jak w malarstwie, powstawały kompozycje abstrakcyjne z odniesieniami do przedmiotowości, o wymowie metaforycznej. W malarstwie, grafice i rysunku artysta podejmował te same wątki tematyczne.

Swoją twórczość S. Fijałkowski prezentował na ponad 500 wystawach i konkursach w Polsce i za granicą. Reprezentował Polskę na 10ª Bienal de São Paulo (1969) oraz na XXXVI La Biennale di Venezia (1972). Był laureatem licznych nagród, m.in. nagrody specjalnej na II Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1968), medalu honorowego i nagrody-zakupu na III Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1970), nagrody regulaminowej na XII Mostra Internazionale di Bianco e Nero w Lugano (1972), II nagrody na Internationale Grafik Biennale we Frechen (1978), II nagrody na Biennale der Europäischen Graphik w Heidelbergu (1979) oraz Grand Prix na Internationale Triennale des künstlerischen Hochdrucks (Xylon) w Winterthur (1994).

Artysta został odznaczony Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005) oraz Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2013). Dzieła S. Fijałkowskiego znajdują się w kolekcjach publicznych i zbiorach prywatnych w Polsce i za granicą, m.in. w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie, Museum of Modern Art w Nowym Jorku, Tate Gallery w Londynie, McGrew Hill Collection w Nowym Jorku oraz Graphische Sammlung Albertina w Wiedniu.

Abstrakcyjny, graficzno-malarski cykl Studia talmudyczne powstał w reakcji
na antysemicką nagonkę w 1968. W pracach tych zawarł odniesienia
numerologiczne i zakamuflowane interpretacje Świętej Księgi, wspominając
podczas rozmowy z Moniką Małkowską: Jestem chrześcijaninem, lecz nie zapominam,
że źródła mojej religii są w judaizmie. Kiedy komunistyczny rząd skazywał
patriotów pochodzenia żydowskiego na emigrację, czułem się w obowiązku
o tym przypomnieć.

Opracowanie: dr Barbara Chojnacka

Bibliografia:
Folga-Januszewska Dorota, Trzy światy, [w:] Katedra Grafiki Artystycznej Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi 1971–2019, red. Sławomir Ćwiek, Łódź 2020, s. 18–19.
Grafika polska. Laureaci wystaw międzynarodowych 1950–2000, red. Krystyna Kulig-Janarek, Stowarzyszenie Międzynarodowe Triennale Grafiki w Krakowie, Kraków 2003,
s. 90–91, 232.
Kitowska-Łysiak Małgorzata, Stanisław Fijałkowski, 2001, uzup. 2020, [online], dostęp: 23.07.2021.
Małkowska Monika, Z głowy do głowy, [online], dostęp: 23.07.2021.

English

Stanisław Fijałkowski – XVII Studia talmudyczne [Talmudic Studies No. 17], 1979

The print XVII Studia talmudyczne by Stanisław Fijałkowski dates from 1979 and measures 43.8 by 33 cm – composition and 64 by 46 cm – paper. The abstract print and painting cycle Studia talmudyczne [Talmudic Studies] was created in reaction to the anti-Semitic campaign of 1968. In these works, the artist included numerological references and camouflaged interpretations of the Holy Book. As he said: “I am a Christian, but I do not forget that the sources of my religion are in Judaism. When the communist government sentenced patriots of Jewish origin to emigration, I felt obliged to remind people of this”.

Stanisław Fijałkowski (1922-2020) was a painter, printmaker, art theorist and educator. He tied his professional and artistic life to the State Tertiary School of Fine Arts (PWSSP) in Łódź and also lectured in Mons, Marburg and Gießen. He was a member of the Xylon International Society of Wood Engravers in Switzerland. He belonged to the circle of Łódź avant-garde artists. From the mid-1960s, form in his paintings and prints became increasingly restrained and thus understated. He created paintings built on a simple principle – on a uniformly coloured background, the artist arranged forms resembling geometric figures with softened edges, which evoked the feeling of a poetic mood. He then became more deeply interested in fine art printmaking, within which he practised woodcut and linocut and, to a lesser extent, lithography.

The artist presented his work at over 500 exhibitions and competitions in Poland and abroad. He won many awards. Fijałkowski’s works are held in public and private collections in Poland and internationally, inter alia in Moscow, New York, London and Vienna. 

Deutsch

Stanisław Fijałkowski – „XVII Studia talmudyczne“ (XVII Talmudische Studien), 1979

Die Grafik „XVII Studia talmudyczne” (XVII Talmudstudien) von Stanisław Fijałkowski stammt aus dem Jahr 1979 und ist 43,8 x 33 cm groß (Komposition) bzw. 64 x 46 cm groß (Papier). Die abstrakte, grafisch-malerische Reihe „Talmudstudien” entstand als Reaktion auf die antisemitische Hetzkampagne im Jahr 1968. In seinen Werken hat der Künstler numerologische Bezüge und verschlüsselte Interpretationen der Heiligen Schrift verarbeitet. So sagte er: „Ich bin Christ, aber ich vergesse nicht, dass die Wurzeln meiner Religion im Judentum liegen.  Als die kommunistische Regierung Patrioten jüdischer Herkunft zur Emigration verurteilte, sah ich es als meine Pflicht an, daran zu erinnern.“

Stanisław Fijałkowski lebte von 1922 bis 2020. Er war Maler, Grafiker, Kunsttheoretiker und Lehrer. Seine berufliche und künstlerische Laufbahn verband er mit der Staatlichen Hochschule für Bildende Künste in Łódź. Darüber hinaus lehrte er in Mons, Marburg und Gießen. Er war Mitglied der Internationalen Vereinigung der Holzschneiderinnen und Holzschneider Xylon in der Schweiz. Außerdem gehörte er zum Kreis der Avantgardisten aus Łódź. Seit Mitte der 1960er Jahre wird die Form in seinen Gemälden und Grafiken immer sparsamer und damit auch zurückhaltender. So entstehen Bilder, die auf einem einfachen Prinzip beruhen: Auf einem farblich einheitlichen Hintergrund platziert der Künstler Formen, die an geometrische Figuren mit abgerundeten Kanten erinnern und eine poetische Stimmung erzeugen. Anschließend vertiefte er sich in die grafische Kunst,  wo er sich mit Holzschnitt und Linolschnitt und in geringerem Maße auch mit Lithografie beschäftigte.

Der Künstler präsentierte seine Werke auf über 500 Ausstellungen und Wettbewerben in Polen und im Ausland. Er hat zahlreiche Auszeichnungen erhalten. Fijałkowskis Werke befinden sich in öffentlichen und privaten Sammlungen in Polen und im Ausland, unter anderem in Moskau, New York, London und Wien.