Anna Jelonek-Socha (1932 Lubcza), graficzka i rysowniczka. Studia artystyczne odbyła w krakowskiej ASP na Wydziale Grafiki w pracowni prof. Ludwika Gardowskiego, uzyskując dyplom w 1957 roku. Pracowała jako projektantka grafiki wystawienniczej, reklamowej i użytkowej w Pracowniach Sztuk Plastycznych (1960–1972) oraz w Biurze Projektów Przemysłu Ciągnikowego w Ursusie (1972–1974). Od 1975 roku zajęła się wyłącznie grafiką warsztatową, podejmując linoryt i litografię, następnie skupiając się na litografii.

A. Jelonek-Socha jest autorką cykli litograficznych utrzymanych w tonacji czarno-białej, w tym najbardziej rozbudowanego cyklu Zagrożenie środowiska (1977–1985), obejmującego m.in. serie plansz zatytułowanych Ścięte drzewo i Woda niezdatna do picia. Równocześnie powstawały inne cykle, np. Lęk (1977–1982), Miejsce na dom (1985–1986) i Nike (1986). Realistyczne w formie, a nierealne w zestawieniach, delikatne w tonacji szarości, a silne w wymowie ryciny w metaforyczny sposób podejmują kwestię ochrony środowiska oraz problemy bliskie człowiekowi.

Samodzielny nurt tematyczny stanowią przedstawienia „czystego” krajobrazu, np. Niebo i ziemia (1978), W pejzażu (1986) oraz W pejzażu (1992). Równocześnie powstawały metaforyczno-surrealistyczne sceny figuralne, które podzielić można na dwie grupy. W jednej sytuują się kompozycje wielofiguralne, z niewielkimi sylwetkami ludzkimi, jak W pejzażu I (1982), Scena III (1983) i Wędrowcy (1988), z postaciami wtopionymi w nieokreśloną płaszczyznę lub krajobraz. W drugiej grupie lokują się subtelne akty kobiece wkomponowane w pejzaż, jak Wisła w Kazimierzu (1987) z sylwetą na wiślanym brzegu lub Z powrotem (1993) z profilowym półaktem kobiecym.

Tematyka ochrony środowiska i sceny figuralne charakteryzują się wyciszoną tonacją szarości o szerokiej gradacji walorowej, miękkością rozmytych form i niezwykłą subtelnością. Sztuka graficzna A. Jelonek-Sochy jest niezwykle spójna, skoncentrowana na naturze i człowieku, akcentująca motyw przemijania i ulotności życia. Równocześnie stanowi poetycką, subtelną afirmację piękna i siły przyrody. Stanisław K. Stopczyk, analizując znakomity warsztat litograficzny artystki, wskazywał, że jej sztuka wywodzi się z nurtu wielkich litografów, takich jak Edgar Degas, Henri Fantin-Latour i Leon Wyczółkowski.

A. Jelonek-Socha uczestniczyła w wielu wystawach. Litografie eksponowała m.in. na wystawie Grafika jest kobietą. Grafika polska XX i XXI wieku, zorganizowanej w Międzynarodowym Centrum Sztuk Graficznych – Galeria Centrum w Krakowie w 2014 roku. Jest laureatką ponad 60 nagród i wyróżnień, m.in. w konkursach warszawskich na Najlepszą grafikę miesiąca (1972–1982, 1988), nagrody specjalnej na VII Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1978), II nagrody na wystawie laureatów sympozjum „Złote Grono” w Zielonej Górze (1979), nagrody-zakupu na Międzynarodowym Konkursie na Grafikę w Stuttgarcie (1981), Nagrody Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na X Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1984), nagrody na Triennale Grafiki Krajów Nadbałtyckich w Gdańsku (1992) oraz wyróżnienia honorowego na Międzynarodowej Jubileuszowej Wystawie Litografii w 200-lecie jej wynalezienia w Warszawie (1999). Prace artystki znajdują się m.in. w zbiorach Muzeów Narodowych w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu i Szczecinie, Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy oraz Muzeum Sztuki w Łodzi.

Litografia W pejzażu I wpisuje się w nurt metaforycznych scen pejzażowych, sytuujących się między tematyką ochrony środowiska a czystym pejzażem. Charakterystyczne dla twórczości A. Jelonek-Sochy jest realistyczne obrazowanie wybranego motywu – wyodrębnionej światłem sosny – połączone z niemal abstrakcyjnym przedstawieniem tła, tonącej w mroku ściany lasu.

Opracowanie: dr Barbara Chojnacka.

Bibliografia:
Anna Jelonek-Socha, Litografie, Galeria Kordegarda, oprac. Stanisław K. Stopczyk, Warszawa 1986.
Grafika polska 1950–2000. Laureaci wystaw międzynarodowych, oprac. zbiorowe, Stowarzyszenie Międzynarodowe Triennale Grafiki w Krakowie, Kraków 2003, s. 110–111, 237.
Wielość w jedności. Litografia i techniki druku płaskiego w Polsce po 1900 roku, katalog wystawy, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, oprac. i red. nauk. Barbara Chojnacka, Bydgoszcz 2015, s. 150, 212.

English

Anna Jelonek-Socha – W pejzażu I [In the Landscape I], 1982

The lithograph W pejzażu I by Anna Jelonek-Socha dates from 1982 and measures 43.5 by 53.2 cm – composition and 52.3 by 61.2 cm – paper. The work fits within the genre of metaphorical landscape scenes, falling between environmental protection themes and pure landscape art. Characteristic of Anna Jelonek-Socha’s works is realistic depiction of a chosen motif – in this case, a pine tree singled out by light – combined with an abstract representation of the background, which in this instance is a forest wall sinking into darkness.

Born in 1932, Anna Jelonek-Socha is a printmaker and draughtswoman. From 1975 she devoted herself exclusively to studio printmaking, taking up linocut and lithography, and subsequently focusing on lithography. Her works metaphorically address the issue of environmental protection and problems facing humanity. Anna Jelonek-Socha’s graphic art is extremely coherent, focused on nature and man, accentuating the motif of passing and transience of life. At the same time, it constitutes a poetic affirmation of the beauty and power of nature.

The artist has participated in many exhibitions. She is the recipient of over 60 awards and distinctions. Her works are held in the collections of museums in Warsaw, Kraków, Gdańsk, Poznań, Szczecin, Bydgoszcz and Łódź, among others.

Deutsch

Anna Jelonek-Socha – „W pejzażu I“ (In der Landschaft I), 1982

Die Lithografie „W pejzażu I” (In der Landschaft I) von Anna Jelonek-Sochy stammt aus dem Jahr 1982 und ist 43,5 x 53,2 cm groß (Komposition) bzw. 52,3 x 61,2 cm groß (Papier). Das Werk reiht sich in die Tradition metaphorischer Landschaftsszenen ein, die sich zwischen Umweltschutzthematik und reiner Landschaftsdarstellung bewegen. Charakteristisch für das Schaffen von Anna Jelonek-Sochy ist die realistische Darstellung eines ausgewählten Motivs – in diesem Fall einer durch Licht hervorgehobenen Kiefer – in Verbindung mit einer abstrakten Darstellung des Hintergrunds – einer in der Dunkelheit versinkenden Waldwand. 

Anna Jelonek-Socha, geboren 1932, ist Grafikerin und Zeichnerin. Seit 1975 widmete sie sich ausschließlich der Druckgrafik, zunächst der Linolschnitt- und Lithografietechnik, später dann vor allem der Lithografie. In ihren Werken behandelt sie auf metaphorische Weise das Thema Umweltschutz und Probleme, die den Menschen betreffen. Die Grafikkunst von Anna Jelonek-Sochy ist äußerst kohärent, konzentriert sich auf die Natur und den Menschen und betont das Motiv der Vergänglichkeit und Flüchtigkeit des Lebens. Gleichzeitig ist es eine poetische Bestätigung der Schönheit und Kraft der Natur. 

Die Künstlerin hat an zahlreichen Ausstellungen teilgenommen. Sie ist Preisträgerin von über 60 Auszeichnungen und Ehrungen. Ihre Werke befinden sich unter anderem in den Sammlungen der Museen in Warschau, Krakau, Gdańsk, Posen, Stettin, Bydgoszcz und Łódź.