Eugeniusz Markowski (1912 Warszawa – 2007 Warszawa), malarz, rysownik, scenograf i dyplomata. Absolwent warszawskiej ASP. Dyplom uzyskał w pracowni prof. Tadeusza Pruszkowskiego w 1938 i jeszcze w tym samym roku rozpoczął staż scenograficzny, który przerwał wybuch II wojny światowej. Uczestniczył w kampanii wrześniowej i obronie Warszawy. W latach 1940–1950 przebywał we Włoszech, gdzie związał się z grupą Libera Associazione Arti Figurative (Wolnym Związkiem Sztuk Przedstawiających) oraz z Art Club w Rzymie, zainicjowanym przez Józefa Jaremę. Projektował scenografie dla rzymskiego Teatro delle Arti. Zajmował się dziennikarstwem, został dyplomatą i wyjechał do Kanady, gdzie przebywał do 1955 roku. Po powrocie do Polski został dyrektorem Biura Współpracy Kulturalnej z Zagranicą Ministerstwa Kultury i Sztuki (do 1969). W tym samym roku wrócił do działalności artystycznej, zajął się malarstwem, rysunkiem, scenografią i grafiką użytkową oraz rozpoczął pracę w warszawskiej ASP, gdzie był wykładowcą do 1984 roku. Współpracował jako scenograf z Operą Gdańską i teatrami warszawskimi.

Miał krytyczny stosunek do polskich mitów historycznych i do współczesności, czego wyrazem są m.in. prace: Szarża – Samosierra (1960), Wspólna kariera (1961), Nauka chodzenia (1979), Rodzina (1960). Używał tematyki mitologicznej i antycznej dla przedstawienia kondycji ludzkiej, m.in. w pracach Mit (1972) oraz Sabinki 1 (1983). Postać ludzka w jego twórczości jest zdeformowana i uproszczona, często przypomina bardziej dzikie zwierzę niż człowieka. Dla ukazania marności i śmieszności kondycji ludzkiej wykorzystywał zwierzęta, głównie konia lub byka. Wizje przedstawione w jego dziełach bywają groteskowe lub tragiczne, lecz zawsze wzbudzają silne emocje. Dramatyzm jego sztuki, według krytyków, jest efektem wojennych przeżyć artysty oraz jego wrażliwości na problemy społeczne.

Twórczość Markowskiego nacechowana jest silną ekspresją. Artysta uzyskuje ją z jednej strony poprzez deformację, która z malowanych przez niego ludzi czyni raczej człekokształtne figury o wyolbrzymionych znamionach brzydoty, z drugiej zaś poprzez środki malarskie. Będąc rasowym malarzem, obdarzonym wybitną wrażliwością na kolor i materię malarską, a jednocześnie programowym antyestetą, potrafił uwypuklić podejmowane treści oskarżycielskie gamą kolorystyczną oraz specyficznym, gruboziarnistym sposobem malowania, przypominającym fakturą stary, zniszczony przez czas tynk. W sposobie deformacji i doborze środków malarskich zbliżał się często do art brut, czyli sztuki surowej, której twórcą i najwybitniejszym przedstawicielem był francuski malarz Jean Dubuffet, jak pisał Jerzy Zanoziński. W latach 70. artysta wzmocnił siłę wyrazu ostrą kolorystyką nawiązującą do przedwojennego ekspresjonizmu niemieckiego.

Eugeniusz Markowski miał kilkadziesiąt wystaw indywidualnych w Polsce, Belgii, Niemczech, Brazylii, Szwecji, Włoszech i Francji. Brał udział w najważniejszych prezentacjach sztuki w kraju, m.in. w Festiwalu Polskiego Malarstwa Współczesnego w Szczecinie (1964 – honorowe wyróżnienie ZPAP; 1972, 1974, 1976, 1980), Porównaniach w Sopocie (1967, 1971), Festiwalu Sztuk Pięknych w Warszawie (1968, 1970 – na obu otrzymał wyróżnienia; 1972, 1974, 1978) oraz Sympozjum Złotego Grona (1969 – wyróżnienie). W 1948 roku wystawiał swoje prace na V Quadriennale di Roma w Rzymie, w 1963 reprezentował Polskę na 7ª Bienal de São Paulo, a w 1970 uczestniczył w prezentacji 1000 lat sztuki polskiej w Royal Academy of Arts w Londynie. Był laureatem Nagrody Krytyki Artystycznej im. Cypriana Kamila Norwida (1984) oraz Nagrody Kolekcjonerów im. dr. Lecha Siudy (1988). Jego prace znajdują się w kolekcjach muzealnych i prywatnych na całym świecie.

Dojrzały okres twórczości artysty przypada na lata 80. i 90., kiedy w Polsce i Europie, zwłaszcza w Niemczech, pojawiły się nurty neoekspresjonizmu i neofowizmu. Krytycy zaczęli określać Markowskiego mianem prekursora estetyki wpisującej się w nurt nowej figuracji. Figury ludzi i zwierząt sytuowane są na pierwszym planie, wypełniając niemal całą powierzchnię płótna lub papieru. Umieszczone centralnie, nabierają cech monumentalnych. W tej stylistyce utrzymana jest praca Dwa konie, prezentująca wielokrotnie powtarzany przez artystę motyw koni wpisanych w dynamiczny układ kompozycyjny. Krytycy podkreślali, że szczególnie częstym motywem w twórczości Markowskiego, obecnym już od lat 50., jest koń, niekiedy przeistoczony w centaura. To alter ego człowieka, symbol pierwotnej siły witalnej oraz pośrednik między niebem a ziemią. W zestawieniu z nimi błękitne konie niemieckich ekspresjonistów z kręgu „Błękitnego Jeźdźca” wydają się niezwykle łagodne. Konie Markowskiego, o wyłupiastych oczach, masywnych ciałach, szczerzące zęby i toczące pianę z pyska, są bliższe ekspresji znanej z „Szału” Władysława Podkowińskiego. Pełne pasji i wigoru, zdają się rozsadzać ciasne ramy płócien.

Opracowanie: dr Monika Kosteczko-Grajek

Bibliografia:
Eugeniusz Markowski. Malarstwo. Rysunek, katalog wystawy, Centralne Biuro Wystaw Artystycznych Zachęta, Warszawa 1962.
Miliszkiewicz Janusz, Szał uniesień, „Art&Business”, nr 4, 2007, s. 36–38.
Zanoziński Jerzy, Współczesne malarstwo polskie, Warszawa 1974, s. 78.

English

Eugeniusz Markowski – bez tytułu [untitled], 1986 (gift of the Artist)

The drawing bez tytułu by Eugeniusz Markowski dates from 1986 and measures 50 by 70 cm. It was donated to the Philharmonic by the artist.

Eugeniusz Markowski (1912-2007) was a painter, draughtsman, scenographer and diplomat. He took part in the September Campaign and the defence of Warsaw. He worked in journalism, became a diplomat and went to Canada, where he stayed until 1955. After returning to Poland, he became head of the Office of Cultural Cooperation with Foreign Countries of the Ministry of Culture and Art.

The artist was involved in painting, drawing, scenography and graphic design and was a lecturer at the Warsaw Academy of Fine Arts. He collaborated as a scenographer with the Gdańsk Opera and Warsaw theatres. The human figure in Markowski’s works is deformed and simplified, often resembling a wild animal more than a human being. To represent the vanity and ridiculousness of the human condition, he used animals – a horse or a bull. The visions presented in his works are sometimes grotesque, at other times tragic. According to critics, the dramatic quality of his art is the result of the artist’s wartime experiences and his sensitivity to social problems.

Eugeniusz Markowski had several dozen solo exhibitions in Poland, Belgium, Germany, Brazil, France, Sweden and Italy. He exhibited his works at international exhibitions in Rome, São Paulo and London. He was the recipient of many awards. The artist’s works are held in museum and private collections around the world.

Deutsch

Eugeniusz Markowski – ohne Titel, 1986 (Geschenk des Autors)

Die Zeichnung „Ohne Titel” von Eugeniusz Markowski stammt aus dem Jahr 1986 und ist 50 x 70 cm groß. To dar autora dla Filharmonii.

Eugeniusz Markowski lebte von 1912 bis 2007. Er war Maler, Zeichner, Bühnenbildner und Diplomat. Er nahm am Septemberfeldzug und an der Verteidigung Warschaus teil. Darüber hinaus war er als Journalist tätig, wurde Diplomat und ging nach Kanada, wo er bis 1955 lebte. Nach seiner Rückkehr nach Polen wurde er Direktor des Büros für kulturelle Zusammenarbeit mit dem Ausland des Ministeriums für Kultur und Kunst.

Der Künstler beschäftigte sich mit Malerei, Zeichnung, Bühnenbild und angewandter Grafik und war Dozent an der Akademie der Bildenden Künste in Warschau. Er arbeitete als Bühnenbildner mit der Oper in Gdańsk und mit Warschauer Theatern zusammen. Die menschliche Figur in Markowskis Werken ist deformiert und vereinfacht, oft erinnert sie eher an ein wildes Tier als an einen Menschen. Um die Vergänglichkeit und Lächerlichkeit des menschlichen Daseins darzustellen, verwendete er Tiere – Pferde oder Stiere. Die in seinen Werken dargestellten Visionen sind mal grotesk, mal tragisch. Die Dramatik seiner Kunst ist laut Kritikern das Ergebnis der Kriegserlebnisse des Künstlers und seiner Sensibilität für soziale Probleme.

Eugeniusz Markowski veranstaltete mehrere Einzelausstellungen in Polen, Belgien, Deutschland, Brasilien, Frankreich, Schweden und Italien. Er stellte seine Werke auf internationalen Ausstellungen in Rom, São Paulo und London aus. Er wurde mit zahlreichen Preisen ausgezeichnet. Die Werke des Künstlers befinden sich in Museen und Privatsammlungen auf der ganzen Welt.