Janusz Orbitowski (1940 Kraków – 2017 Kraków), malarz, pedagog, przedstawiciel nurtu abstrakcji geometrycznej. W latach 1961–1967 studiował na Wydziale Malarstwa i Grafiki ASP w Krakowie w pracowni prof. Adama Marczyńskiego, uzyskując dyplom z wyróżnieniem. Trzy lata później rozpoczął pracę w macierzystej uczelni. W 1993 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego i objął kierownictwo Katedry Rysunku na Wydziale Malarstwa krakowskiej ASP.

Jego zmagania twórcze koncentrowały się na ukazaniu relacji między trójwymiarowymi elementami kompozycji na płaszczyźnie. Operując światłem i cieniem, tworzył subtelne struktury, zestawiając formy wypukłe z wklęsłymi i budując układy niejednorodne, lecz spójne. W czasie studiów malował wielobarwne, nastrojowe kompozycje inspirowane m.in. twórczością Paula Klee. Prace te cechowała wysublimowana kolorystyka, miękka forma geometryczna oraz wyraźna materia malarska (Kompozycja, 1966).

Tworzył cykle, rozwiązując dany problem w licznych wariantach aż do wyczerpania jego możliwości wyrazowych. Na przełomie lat 60. i 70. powstały obrazy zaliczane do cyklów „Kompozycja przestrzenna” (1968) i „S” (1970), w których wykorzystywał efekt złudzenia optycznego oparty na zjawisku irradiacji. Motyw ograniczał do syntetycznego znaku powielanego na płaszczyźnie przy jednoczesnej zmianie koloru i natężenia barwy. Geometryczne wzory stwarzały pozór ruchu i migotania, zbliżając jego twórczość do stylistyki op-artu.

W kolejnych latach odszedł od dwuwymiarowości na rzecz realnej trójwymiarowości. Stosował kartonowe płytki i drewniane listewki ustawiane w różnych konfiguracjach względem siebie i podłoża, wzmacniając efekt przestrzenny i dynamikę kompozycji. Obraz przekształcił w relief wymagający od odbiorcy przemieszczania się, by odkrywać kolejne układy (5/76, 1976).

Ostatni okres twórczości wypełniają obrazy achromatyczne, pełne lirycznej intymności i subtelnego rytmu struktur. Minimalistyczne, pozbawione szczegółów, świadczą o dyscyplinie i precyzji warsztatu. Do najbardziej znanych prac należą „reliefy białe” (6/05, 2005), niosące refleksję nad ładem i harmonią.

Prace artysty prezentowano na wystawach indywidualnych i zbiorowych. Był laureatem nagród w dziedzinie malarstwa, stypendystą Fondazione Romana Marchesa J.S. Umiastowska (1972), Kościuszko Foundation w Nowym Jorku (1983) oraz Pollock-Krasner Foundation (2002). Jego dzieła znajdują się m.in. w zbiorach Muzeów Narodowych w Krakowie, Warszawie, Gdańsku i Szczecinie, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku oraz Mondriaanhuis w Amersfoort.

Obraz z serii „S-I” stanowi przykład konsekwentnego porządkowania przestrzeni malarskiej w duchu abstrakcji geometrycznej. Na ciemnym tle przedstawiony jest układ poziomych pasów wyznaczonych sekwencją mniejszych modułów. Barwy przechodzą od intensywnych czerwieni i bieli w odcienie błękitu i fioletu, stopniowo wtapiając się w tło. Odwołując się do matematycznej precyzji i eksplorując zagadnienia barwy, światła oraz struktury, artysta nadaje kompozycji rytm o niemal muzycznym charakterze.

Opracowanie: Monika Leśniak-Skocka

Bibliografia:
Kowalska Bożena, „Janusz Orbitowski” [katalog wystawy], Starmach Gallery, Kraków 1991.
Solewski Rafał, „Umiar i namiętność. Życie i sztuka Janusza Orbitowskiego”, Kraków 2019.

English

Janusz Orbitowski – bez tytułu [untitled], 1986 (gift of the Artist)

The drawing bez tytułu by Janusz Orbitowski dates from 1986 and measures 40 by 24.5 cm. It was donated to the Philharmonic by the artist.

Janusz Orbitowski (1940-2017) was a painter, educator and a representative of the geometric abstraction movement. He was associated with the Academy of Fine Arts in Kraków.

His creative struggles focused on showing the mutual relationships that occur between three-dimensional elements of a composition on a plane. By employing the interplay of light and shadow, he created structures in which he juxtaposed convex forms with concave ones, creating heterogeneous yet in their own way coherent systems. His actions, close to architectural thinking, eventually transformed paintings into reliefs, which required the viewer to move around in order to discover successive arrangements of the composition. Janusz Orbitowski’s last period is filled with paintings full of lyrical intimacy.

The artist’s creations were showcased at solo and group exhibitions. Janusz Orbitowski has received multiple awards. His works are featured in the collections of museums in Kraków, Warsaw, Gdańsk, Szczecin, Łódź, Bydgoszcz and Orońsko, to name a few, as well as in Amersfoort in the Netherlands.

Deutsch

Janusz Orbitowski – ohne Titel, 1986 (Geschenk des Autors)

Die Zeichnung „Ohne Titel” von Janusz Orbitowski stammt aus dem Jahr 1986 und ist 40 x 24,5 cm groß. Dies ist ein Geschenk des Autors an die Philharmonie.

Janusz Orbitowski lebte von 1940 bis 2017. Er war Maler, Pädagoge und Vertreter der geometrischen Abstraktion. Darüber hinaus arbeitete er mit der Akademie der Bildenden Künste in Krakau zusammen.

In seinen kreativen Bemühungen konzentrierte er sich darauf, die Wechselbeziehungen zwischen den dreidimensionalen Elementen der Komposition auf der Ebene darzustellen. Durch das Spiel mit Licht und Schatten schuf er Strukturen, in denen er konvexe Formen mit konkaven Formen kombinierte und so heterogene, aber dennoch in ihrer Art kohärente Anordnungen schuf. Mit der Zeit verwandelten seine Handlungen, die dem architektonischen Denken nahekommen, das Bild in ein Relief, das vom Betrachter verlangte, sich zu bewegen, um weitere Kompositionsanordnungen zu entdecken. Die jüngste Schaffensphase von Janusz Orbitowski ist geprägt von Bildern voller lyrischer Intimität. 

Die Werke des Künstlers wurden in Einzel- und Gemeinschaftsausstellungen präsentiert. Janusz Orbitowski wurde mit zahlreichen Preisen ausgezeichnet. Seine Werke befinden sich unter anderem in den Sammlungen von Museen in Krakau, Warschau, Gdańsk, Stettin, Łódź, Bydgoszcz, Orońsko und im niederländischen Amersfoort.