Eugeniusz Markowski (1912 Warszawa – 2007 Warszawa), malarz, rysownik, scenograf i dyplomata. Absolwent warszawskiej ASP. Dyplom uzyskał w pracowni prof. Tadeusza Pruszkowskiego w 1938 i jeszcze w tym samym roku rozpoczął staż scenograficzny, który przerwał wybuch II wojny światowej. Uczestniczył w kampanii wrześniowej i obronie Warszawy. W latach 1940–1950 przebywał we Włoszech, gdzie związał się z grupą Libera Associazione Arti Figurative (Wolnym Związkiem Sztuk Przedstawiających) oraz z Art Club w Rzymie, zainicjowanym przez Józefa Jaremę. Projektował scenografie dla rzymskiego Teatro delle Arti. Zajmował się dziennikarstwem, został dyplomatą i wyjechał do Kanady, gdzie przebywał do 1955 roku. Po powrocie do Polski został dyrektorem Biura Współpracy Kulturalnej z Zagranicą Ministerstwa Kultury i Sztuki (do 1969). W tym samym roku wrócił do działalności artystycznej, zajął się malarstwem, rysunkiem, scenografią i grafiką użytkową oraz rozpoczął pracę w warszawskiej ASP, gdzie był wykładowcą do 1984 roku. Współpracował jako scenograf z Operą Gdańską i teatrami warszawskimi.

Miał krytyczny stosunek do polskich mitów historycznych i do współczesności, czego wyrazem są m.in. prace: Szarża – Samosierra (1960), Wspólna kariera (1961), Nauka chodzenia (1979), Rodzina (1960). Używał tematyki mitologicznej i antycznej dla przedstawienia kondycji ludzkiej, m.in. w pracach Mit (1972) oraz Sabinki 1 (1983). Postać ludzka w jego twórczości jest zdeformowana i uproszczona, często przypomina bardziej dzikie zwierzę niż człowieka. Dla ukazania marności i śmieszności kondycji ludzkiej wykorzystywał zwierzęta, głównie konia lub byka. Wizje przedstawione w jego dziełach bywają groteskowe lub tragiczne, lecz zawsze wzbudzają silne emocje. Dramatyzm jego sztuki, według krytyków, jest efektem wojennych przeżyć artysty oraz jego wrażliwości na problemy społeczne.

Twórczość Markowskiego nacechowana jest silną ekspresją. Artysta uzyskuje ją z jednej strony poprzez deformację, która z malowanych przez niego ludzi czyni raczej człekokształtne figury o wyolbrzymionych znamionach brzydoty, z drugiej zaś poprzez środki malarskie. Będąc rasowym malarzem, obdarzonym wybitną wrażliwością na kolor i materię malarską, a jednocześnie programowym antyestetą, potrafił uwypuklić podejmowane treści oskarżycielskie gamą kolorystyczną oraz specyficznym, gruboziarnistym sposobem malowania, przypominającym fakturą stary, zniszczony przez czas tynk. W sposobie deformacji i doborze środków malarskich zbliżał się często do art brut, czyli sztuki surowej, której twórcą i najwybitniejszym przedstawicielem był francuski malarz Jean Dubuffet, jak pisał Jerzy Zanoziński. W latach 70. artysta wzmocnił siłę wyrazu ostrą kolorystyką nawiązującą do przedwojennego ekspresjonizmu niemieckiego.

Eugeniusz Markowski miał kilkadziesiąt wystaw indywidualnych w Polsce, Belgii, Niemczech, Brazylii, Szwecji, Włoszech i Francji. Brał udział w najważniejszych prezentacjach sztuki w kraju, m.in. w Festiwalu Polskiego Malarstwa Współczesnego w Szczecinie (1964 – honorowe wyróżnienie ZPAP; 1972, 1974, 1976, 1980), Porównaniach w Sopocie (1967, 1971), Festiwalu Sztuk Pięknych w Warszawie (1968, 1970 – na obu otrzymał wyróżnienia; 1972, 1974, 1978) oraz Sympozjum Złotego Grona (1969 – wyróżnienie). W 1948 roku wystawiał swoje prace na V Quadriennale di Roma w Rzymie, w 1963 reprezentował Polskę na 7ª Bienal de São Paulo, a w 1970 uczestniczył w prezentacji 1000 lat sztuki polskiej w Royal Academy of Arts w Londynie. Był laureatem Nagrody Krytyki Artystycznej im. Cypriana Kamila Norwida (1984) oraz Nagrody Kolekcjonerów im. dr. Lecha Siudy (1988). Jego prace znajdują się w kolekcjach muzealnych i prywatnych na całym świecie.

Dojrzały okres twórczości artysty przypada na lata 80. i 90., kiedy w Polsce i Europie, zwłaszcza w Niemczech, pojawiły się nurty neoekspresjonizmu i neofowizmu. Krytycy zaczęli określać Markowskiego mianem prekursora estetyki wpisującej się w nurt nowej figuracji. Figury ludzi i zwierząt sytuowane są na pierwszym planie, wypełniając niemal całą powierzchnię płótna lub papieru. Umieszczone centralnie, nabierają cech monumentalnych. W tej stylistyce utrzymana jest praca Dwa konie, prezentująca wielokrotnie powtarzany przez artystę motyw koni wpisanych w dynamiczny układ kompozycyjny. Krytycy podkreślali, że szczególnie częstym motywem w twórczości Markowskiego, obecnym już od lat 50., jest koń, niekiedy przeistoczony w centaura. To alter ego człowieka, symbol pierwotnej siły witalnej oraz pośrednik między niebem a ziemią. W zestawieniu z nimi błękitne konie niemieckich ekspresjonistów z kręgu „Błękitnego Jeźdźca” wydają się niezwykle łagodne. Konie Markowskiego, o wyłupiastych oczach, masywnych ciałach, szczerzące zęby i toczące pianę z pyska, są bliższe ekspresji znanej z „Szału” Władysława Podkowińskiego. Pełne pasji i wigoru, zdają się rozsadzać ciasne ramy płócien.

Opracowanie: dr Monika Kosteczko-Grajek

Bibliografia:
Eugeniusz Markowski. Malarstwo. Rysunek, katalog wystawy, Centralne Biuro Wystaw Artystycznych Zachęta, Warszawa 1962.
Miliszkiewicz Janusz, Szał uniesień, „Art&Business”, nr 4, 2007, s. 36–38.
Zanoziński Jerzy, Współczesne malarstwo polskie, Warszawa 1974, s. 78.