Stanisław Fijałkowski (1922 Zdołbunów [ob. Ukraina] – 2020 Łódź), malarz, grafik, teoretyk sztuki i pedagog. Edukację artystyczną podjął w PWSSP (ob. ASP) w Łodzi (1946–1951), gdzie był uczniem Władysława Strzemińskiego i Stefana Wegnera. Grafikę studiował pod kierunkiem Ludwika Tyrowicza, który był opiekunem jego dyplomu. Życie zawodowo-artystyczne związał z macierzystą uczelnią (1947–1993), od 1983 pracując na stanowisku profesora. Gościnnie wykładał w Mons (1978, 1982), Marburgu (1990) oraz w Gießen (1989/1990). Był członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Drzeworytników Xylon w Szwajcarii.

S. Fijałkowski, wspólnie z Lechem Kunką, Antonim Starczewskim i Stefanem Krygierem, należał do kręgu łódzkich awangardzistów skupionych wokół idei W. Strzemińskiego. Na krystalizację postawy twórczej S. Fijałkowskiego – co podkreślał sam artysta – wpłynęła sztuka Wassilego Kandinskiego i Pieta Mondriana, zainteresowania surrealizmem oraz teoria unizmu W. Strzemińskiego. Twórca stopniowo odchodził od dosłownej, aluzyjnej formy narzucającej odbiorcy interpretację, pozostawiając dowolność w odczytywaniu przekazu.

Od połowy lat 60. forma w obrazach i grafikach stawała się coraz bardziej oszczędna, a tym samym niedopowiedziana. Powstawały obrazy budowane na prostej zasadzie – na jednolitym kolorystycznie tle artysta rozmieszczał formy przypominające figury geometryczne (koła, formy elipsoidalne, diagonalne linie) o złagodzonych krawędziach, wpływające na odczucie poetyckiego nastroju. W tym kręgu sytuują się m.in. prace: Obraz dla mojej żony (1969), Skrzydła (1970) i Autostrada XIII (1974).

S. Fijałkowski zawężał kolorystykę swoich płócien, często stosując barwy ściszone, chłodne. Pozorna monotonia formy i kolorystyki nie pozbawiała prac malarskich szczególnego napięcia, przez co zyskiwały one intrygującą tajemniczość, zapraszając do dialogu i kontemplacji, jak cykle abstrakcyjnych kompozycji, np. Wąwozy, Wariacje na temat liczby cztery i Studia talmudyczne (od 1968). Ascetyczna twórczość S. Fijałkowskiego, będąca wynikiem poszukiwania harmonii, urzeka – według Małgorzaty Kitowskiej-Łysiak – skupieniem wynikającym z umiejętnego harmonizowania postawy emocjonalnej z intelektualną, intuicji ze świadomością oraz ekspresji intelektualnej z treściami powszechnymi.

Od lat 60. twórca zainteresował się głębiej grafiką artystyczną, w obrębie której uprawiał drzeworyt i linoryt, w mniejszym stopniu litografię. W grafice, podobnie jak w malarstwie, powstawały kompozycje abstrakcyjne z odniesieniami do przedmiotowości, o wymowie metaforycznej. W malarstwie, grafice i rysunku artysta podejmował te same wątki tematyczne.

Swoją twórczość S. Fijałkowski prezentował na ponad 500 wystawach i konkursach w Polsce i za granicą. Reprezentował Polskę na 10ª Bienal de São Paulo (1969) oraz na XXXVI La Biennale di Venezia (1972). Był laureatem licznych nagród, m.in. nagrody specjalnej na II Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1968), medalu honorowego i nagrody-zakupu na III Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1970), nagrody regulaminowej na XII Mostra Internazionale di Bianco e Nero w Lugano (1972), II nagrody na Internationale Grafik Biennale we Frechen (1978), II nagrody na Biennale der Europäischen Graphik w Heidelbergu (1979) oraz Grand Prix na Internationale Triennale des künstlerischen Hochdrucks (Xylon) w Winterthur (1994).

Artysta został odznaczony Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005) oraz Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2013). Dzieła S. Fijałkowskiego znajdują się w kolekcjach publicznych i zbiorach prywatnych w Polsce i za granicą, m.in. w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie, Museum of Modern Art w Nowym Jorku, Tate Gallery w Londynie, McGrew Hill Collection w Nowym Jorku oraz Graphische Sammlung Albertina w Wiedniu.

Abstrakcyjny, graficzno-malarski cykl Studia talmudyczne powstał w reakcji
na antysemicką nagonkę w 1968. W pracach tych zawarł odniesienia
numerologiczne i zakamuflowane interpretacje Świętej Księgi, wspominając
podczas rozmowy z Moniką Małkowską: Jestem chrześcijaninem, lecz nie zapominam,
że źródła mojej religii są w judaizmie. Kiedy komunistyczny rząd skazywał
patriotów pochodzenia żydowskiego na emigrację, czułem się w obowiązku
o tym przypomnieć.

Opracowanie: dr Barbara Chojnacka

Bibliografia:
Folga-Januszewska Dorota, Trzy światy, [w:] Katedra Grafiki Artystycznej Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi 1971–2019, red. Sławomir Ćwiek, Łódź 2020, s. 18–19.
Grafika polska. Laureaci wystaw międzynarodowych 1950–2000, red. Krystyna Kulig-Janarek, Stowarzyszenie Międzynarodowe Triennale Grafiki w Krakowie, Kraków 2003,
s. 90–91, 232.
Kitowska-Łysiak Małgorzata, Stanisław Fijałkowski, 2001, uzup. 2020, [online], dostęp: 23.07.2021.
Małkowska Monika, Z głowy do głowy, [online], dostęp: 23.07.2021.