Antoni Fałat (1942 Warszawa – 2024, pochowany w Bystrej), malarz, rysownik, grafik, projektant tkanin, pedagog. Studiował na Wydziale Malarstwa ASP w Warszawie, uzyskując w 1969 dyplom z wyróżnieniem. Rok po ukończeniu studiów był jednym z inicjatorów powstania warszawskiej Grupy Aut (Aut Pictura Aut Nihil), której przyświecała idea: polska figuracja, polski styl, polska egzotyka. Działał w ruchu „O poprawę”, który na początku lat 70. XX w. postulował zmiany społeczno-artystyczne w polskiej sztuce. Uczestniczył w przeglądach malarskich, m.in. w Festiwalu Malarstwa Polskiego w Szczecinie (1970, 1974, 1978, 1980) oraz w Festiwalu Sztuk Pięknych w warszawskiej Zachęcie (1970, 1972, 1974; podczas III Festiwalu w 1970 otrzymał złoty medal w dziedzinie malarstwa). Prezentował swoje prace na wystawach promujących nową figurację czy fotorealizm: „Realizm i tendencje pochodne” (Warszawa, 1975), „Inspiracje fotograficzne” (Szczecin, 1978) czy „Sztuka faktu” (Bydgoszcz, 1978). W następnej dekadzie był zaangażowany w ruch kultury niezależnej.

Kompozycje malarskie tworzył w oparciu o ikonografię starych zdjęć z rodzinnych albumów z przełomu XIX i XX w. (np. „Młoda para”, 1973). W pracach z tego okresu dominuje kolorystyka charakterystyczna dla analogowej czarno-białej fotografii, z dużą ilością szarości, wzbogaconej przez artystę zielenią czy ultramaryną. Barwa w twórczości Antoniego Fałata ma znaczenie symboliczne. W powstałych obrazach artysta ukazuje kondycję współczesnego człowieka po zagładzie humanistycznego modelu świata w wyniku konfliktów wojennych XX w., ale również jako produkt bezdusznej komercyjnej cywilizacji („Operetka”, 1983; „Przez życie”, 1984). W połowie lat 80. artysta zaczął kreować parateatralnie zaaranżowane sceny, które fotografował i na ich podstawie tworzył kompozycje malarskie.

Antoni Fałat był rektorem Europejskiej Akademii Sztuk w Warszawie (1992–2015), laureatem nagród artystycznych, m.in. złotego medalu Ogólnopolskiej Wystawy Malarstwa „Bielska Jesień” (1991). Prezentował prace na wielu wystawach, m.in. w Paryżu, Utrechcie, Hamburgu, Düsseldorfie, Sapporo i Fryburgu. Jego prace znajdują się w kolekcjach Muzeów Narodowych w Warszawie, Krakowie i Gdańsku, Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie, Muzeum Okręgowym im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie oraz Muzeum Sztuk Pięknych w Gandawie.

W kolekcji Filharmonii Pomorskiej znajdują się dwa obrazy autorstwa Antoniego Fałata: „Szalony Holender” (1985) i „Oddech” (1986). Artysta korzystał przy ich tworzeniu z samodzielnie ustawionych i sfotografowanych scen, portretując tego samego modela, młodego mężczyznę o szczupłym ciele, z charakterystyczną łysiną i pozostawionymi z tyłu głowy dłuższymi włosami. Postać ta pojawia się w innych pracach artysty, m.in. „Miłość II” (1985), „Portret Gerarda Graave” (1986) oraz „Mistrz i Małgorzata – Bal u Szatana” (1988).

Postać tytułowego Holendra ukazana jest dynamicznie, co jest rzadko spotykane w twórczości artysty. Grający na skrzypcach mężczyzna w wirtuozerskim porywie, z szaleńczym uśmiechem na twarzy, zestawiony jest ze statycznym tłem, w ramach którego ukazana jest sylweta holenderskiego młyna. W przypadku obrazu z kolekcji Filharmonii Pomorskiej mogło być to zamówienie związane z muzyką, nawiązujące do opery Richarda Wagnera „Latający Holender”, zwanej też „Holendrem tułaczem”.

Opracowanie: dr Monika Kosteczko-Grajek

Bibliografia:
„Antoni Fałat. Malarstwo 1969–1989”, Zachęta Centralne Biuro Wystaw Artystycznych, Warszawa 1989.
„Antoni Fałat. Malarstwo”, Biuro Wystaw Artystycznych w Radomiu, red. Andrzej Jelski, Radom 1985.
Sztabiński Grzegorz, „Malarstwo Antoniego Fałata”, „Sztuka”, nr 3, 1974, s. 9–12.

English

Antoni Fałat – Szalony Holender [The Mad Dutchman], 1985

The painting Szalejący Holender [The Mad Dutchman] by Antoni Fałat dates from 1985 and measures 120 by 100 cm. The Pomeranian Philharmonic’s collection includes two paintings by Antoni Fałat – alongside Szalony Holender there is also Oddech [Breath]. To create them, the artist used scenes he set up and photographed himself, portraying the same model – a young man. The figure of the titular Dutchman is depicted dynamically, which is rare in the artist’s body of work. The man playing the violin in a virtuosic frenzy, with a crazed smile on his face, is juxtaposed with a static background – a Dutch mill. In the case of the painting from the Pomeranian Philharmonic’s collection, this may have been a music-related commission, alluding to Richard Wagner’s opera The Flying Dutchman.

Antoni Fałat (1942-2024) was a painter, draughtsman, printmaker, textile designer and educator. He was one of the initiators of the Warsaw-based Aut Group, whose guiding idea was Polish figuration, Polish style, Polish exoticism. He was active in the O Poprawę [For Improvement] movement, which in the early 1970s called for social and artistic changes in Polish art.

He created his painterly compositions based on the iconography of old photographs from family albums from the turn of the 19^th and 20^th centuries. In the resulting paintings, the artist shows the condition of contemporary man after the destruction of the humanistic model of the world as a result of the military conflicts of the 20^th century, but also as a product of a soulless commercial civilisation. In the mid-1980s, the artist began to create para-theatrically arranged scenes, which he photographed and used as a basis for creating painterly compositions. Antoni Fałat was the rector of the European Academy of Arts in Warsaw and a recipient of many artistic awards. He presented his works at many exhibitions, including in Paris, Utrecht, Hamburg, Düsseldorf, Sapporo and Freiburg. His works can be found in collections of museums and galleries in Warsaw, Kraków, Gdańsk, Bydgoszcz, Moscow and Ghent.

Deutsch

Antoni Fałat – „Szalony Holender“ (Der fliegende Holländer), 1985

Das Gemälde „Der fliegende Holländer” von Antoni Fałat stammt aus dem Jahr 1985 und ist 120 x 100 cm groß. Die Sammlung der Pommerschen Philharmonie umfasst zwei Gemälde von Antoni Fałat – neben „Szalony Holender“ (Der fliegende Holländer) auch „Oddech” (Der Atem). Bei der Erstellung dieser Werke nutzte der Künstler selbst inszenierte und fotografierte Szenen, in denen er immer wieder denselben Model, einen jungen Mann, porträtierte. Die Figur des titelgebenden Holländers wird dynamisch dargestellt, was in den Werken des Künstlers selten vorkommt. Der Mann spielt mit virtuoser Leidenschaft auf seiner Geige, mit einem verrückten Lächeln im Gesicht, und steht im Kontrast zu dem statischen Hintergrund – einer holländischen Mühle. Im Falle des Gemäldes aus der Sammlung der Pommerschen Philharmonie könnte es sich um einen Auftrag im Zusammenhang mit Musik gehandelt haben, der auf Richard Wagners Oper „Der fliegende Holländer” Bezug nimmt. 

Antoni Fałat lebte von 1942 bis 2024. Er war Maler, Zeichner, Grafiker, Textildesigner und Lehrer. Darüber hinaus war er einer der Initiatoren der Warschauer Gruppe Aut, deren Leitgedanke „polnische Figuration, polnischer Stil, polnische Exotik” lautete. In den frühen 1970er Jahren engagierte er sich in der Bewegung „O poprawę” (Für eine Verbesserung), die sich für soziale und künstlerische Veränderungen in der polnischen Kunst einsetzte.

Bei seinen Gemälden orientierte er sich an der Ikonografie alter Fotos aus Familienalben aus der Wende vom 19. zum 20. Jahrhundert. In seinen Werken stellt der Künstler die Situation des modernen Menschen nach dem Zusammenbruch des humanistischen Weltbildes infolge der kriegerischen Konflikte des 20. Jahrhunderts dar, jedoch auch als Ergebnis einer unmenschlichen kommerziellen Zivilisation. Mitte der 1980er Jahre begann der Künstler, paratheatralisch inszenierte Szenen zu kreieren, die er fotografierte und auf deren Grundlage er Gemälde schuf. 

Antoni Fałat war Rektor der Europäischen Akademie der Künste in Warschau und Gewinner zahlreicher Kunstpreise. Er präsentierte seine Werke auf zahlreichen Ausstellungen, unter anderem in Paris, Utrecht, Hamburg, Düsseldorf, Sapporo und Freiburg. Seine Werke befinden sich in den Sammlungen von Museen und Galerien in Warschau, Krakau, Gdańsk, Bydgoszcz, Moskau und Gent.