Anna Jelonek-Socha (1932 Lubcza), graficzka i rysowniczka. Studia artystyczne odbyła w krakowskiej ASP na Wydziale Grafiki w pracowni prof. Ludwika Gardowskiego, uzyskując dyplom w 1957 roku. Pracowała jako projektantka grafiki wystawienniczej, reklamowej i użytkowej w Pracowniach Sztuk Plastycznych (1960–1972) oraz w Biurze Projektów Przemysłu Ciągnikowego w Ursusie (1972–1974). Od 1975 roku zajęła się wyłącznie grafiką warsztatową, podejmując linoryt i litografię, następnie skupiając się na litografii.

A. Jelonek-Socha jest autorką cykli litograficznych utrzymanych w tonacji czarno-białej, w tym najbardziej rozbudowanego cyklu Zagrożenie środowiska (1977–1985), obejmującego m.in. serie plansz zatytułowanych Ścięte drzewo i Woda niezdatna do picia. Równocześnie powstawały inne cykle, np. Lęk (1977–1982), Miejsce na dom (1985–1986) i Nike (1986). Realistyczne w formie, a nierealne w zestawieniach, delikatne w tonacji szarości, a silne w wymowie ryciny w metaforyczny sposób podejmują kwestię ochrony środowiska oraz problemy bliskie człowiekowi.

Samodzielny nurt tematyczny stanowią przedstawienia „czystego” krajobrazu, np. Niebo i ziemia (1978), W pejzażu (1986) oraz W pejzażu (1992). Równocześnie powstawały metaforyczno-surrealistyczne sceny figuralne, które podzielić można na dwie grupy. W jednej sytuują się kompozycje wielofiguralne, z niewielkimi sylwetkami ludzkimi, jak W pejzażu I (1982), Scena III (1983) i Wędrowcy (1988), z postaciami wtopionymi w nieokreśloną płaszczyznę lub krajobraz. W drugiej grupie lokują się subtelne akty kobiece wkomponowane w pejzaż, jak Wisła w Kazimierzu (1987) z sylwetą na wiślanym brzegu lub Z powrotem (1993) z profilowym półaktem kobiecym.

Tematyka ochrony środowiska i sceny figuralne charakteryzują się wyciszoną tonacją szarości o szerokiej gradacji walorowej, miękkością rozmytych form i niezwykłą subtelnością. Sztuka graficzna A. Jelonek-Sochy jest niezwykle spójna, skoncentrowana na naturze i człowieku, akcentująca motyw przemijania i ulotności życia. Równocześnie stanowi poetycką, subtelną afirmację piękna i siły przyrody. Stanisław K. Stopczyk, analizując znakomity warsztat litograficzny artystki, wskazywał, że jej sztuka wywodzi się z nurtu wielkich litografów, takich jak Edgar Degas, Henri Fantin-Latour i Leon Wyczółkowski.

A. Jelonek-Socha uczestniczyła w wielu wystawach. Litografie eksponowała m.in. na wystawie Grafika jest kobietą. Grafika polska XX i XXI wieku, zorganizowanej w Międzynarodowym Centrum Sztuk Graficznych – Galeria Centrum w Krakowie w 2014 roku. Jest laureatką ponad 60 nagród i wyróżnień, m.in. w konkursach warszawskich na Najlepszą grafikę miesiąca (1972–1982, 1988), nagrody specjalnej na VII Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1978), II nagrody na wystawie laureatów sympozjum „Złote Grono” w Zielonej Górze (1979), nagrody-zakupu na Międzynarodowym Konkursie na Grafikę w Stuttgarcie (1981), Nagrody Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na X Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1984), nagrody na Triennale Grafiki Krajów Nadbałtyckich w Gdańsku (1992) oraz wyróżnienia honorowego na Międzynarodowej Jubileuszowej Wystawie Litografii w 200-lecie jej wynalezienia w Warszawie (1999). Prace artystki znajdują się m.in. w zbiorach Muzeów Narodowych w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu i Szczecinie, Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy oraz Muzeum Sztuki w Łodzi.

Litografia W pejzażu I wpisuje się w nurt metaforycznych scen pejzażowych, sytuujących się między tematyką ochrony środowiska a czystym pejzażem. Charakterystyczne dla twórczości A. Jelonek-Sochy jest realistyczne obrazowanie wybranego motywu – wyodrębnionej światłem sosny – połączone z niemal abstrakcyjnym przedstawieniem tła, tonącej w mroku ściany lasu.

Opracowanie: dr Barbara Chojnacka.

Bibliografia:
Anna Jelonek-Socha, Litografie, Galeria Kordegarda, oprac. Stanisław K. Stopczyk, Warszawa 1986.
Grafika polska 1950–2000. Laureaci wystaw międzynarodowych, oprac. zbiorowe, Stowarzyszenie Międzynarodowe Triennale Grafiki w Krakowie, Kraków 2003, s. 110–111, 237.
Wielość w jedności. Litografia i techniki druku płaskiego w Polsce po 1900 roku, katalog wystawy, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, oprac. i red. nauk. Barbara Chojnacka, Bydgoszcz 2015, s. 150, 212.