Edward Dwurnik (1943 Radzymin – 2018 Warszawa), malarz, rysownik, grafik, projektant grafiki użytkowej. Edukację artystyczną odbył w warszawskiej ASP, studiując malarstwo i grafikę oraz rzeźbę na Wydziale Malarstwa i Rzeźby (1963–1970) w pracowni prof. Krystyny Łady-Studnickiej. Dyplom zrealizował pod kierunkiem prof. Eugeniusza Eibischa.

E. Dwurnik należy do najbardziej znanych polskich malarzy. Jego dorobek tworzy ponad 3500 obrazów, ok. 10 tys. rysunków oraz bardzo duży zespół prac graficznych. Wpływ na sztukę E. Dwurnika wywarła twórczość Nikifora – artysty samouka, którego nazywał swoim jedynym mistrzem. To właśnie od Nikifora, jak zauważał Karol Sienkiewicz, E. Dwurnik przejął dosadny realizm i groteskowość, swoistą postawę antyestety. Już w latach 60. XX w. ukształtował się jego charakterystyczny styl – operowanie rysunkową, pospieszną formą i przekształcony „prymitywizm”.

Realizacje malarskie artysty najczęściej powstawały jako cykle; do najbardziej znanych należą: Podróże autostopem (od 1966), Droga (1970–1971), Różne błękity (1971), Sportowcy (1972–1992), Robotnicy (1975–1991), Droga na Wschód (1989–1991) oraz Od grudnia do czerwca (1990–1994). Cechą charakterystyczną malarstwa E. Dwurnika jest figuratywność i narracja, łączenie cech dokumentu i malarstwa symbolicznego, odzwierciedlanie atmosfery polskiej rzeczywistości, niepozbawione poczucia humoru. W jego twórczości odbicie znalazły aktualne wydarzenia społeczno-polityczne, pojawiły się nowe typy bohaterów, jak „człowiek podziemny”.

W 1980 w twórczości E. Dwurnika zaistniała tematyka Sierpnia 1980, a rok później w cyklu Warszawa zawarł proroczą wizję stanu wojennego ogłoszonego 13 grudnia 1981. W politycznie zaangażowanych obrazach, rysunkach i grafikach oddawał społeczne niepokoje i klimat tych czasów, zyskując uznanie opozycyjnej krytyki. Kolejny etap w twórczości E. Dwurnika to tzw. błękitny okres, kiedy powstały Niebieskie miasta (1993–1994) oraz niemal abstrakcyjne morskie pejzaże – cykl Błękitny (1992–1997).
W ostatnim etapie twórczości artysta zwrócił się ku malarstwu abstrakcyjnemu.

Od początku twórczości malarstwu E. Dwurnika towarzyszyły prace realizowane na papierze, wykonywane w różnych technikach (gwasz, akwarela, tusz, ołówek, kredka), samodzielne lub najczęściej łączone
w obrębie jednej pracy, np. Będą nowe pomniki (1982, collage, ołówek, tusz, gwasz, stempel). Artysta często łączył techniki rysunkowe z graficznymi, np. Lerum (1971, flamaster, gwasz i linoryt). Na szeroką skalę wprowadził mieszanie technik graficznych z technikami powielania, np. kserografią – Mamy papieża (1979, litografia, ksero).

E. Dwurnik w dziedzinie grafiki warsztatowej podejmował litografię i techniki metalowe. W technikach wklęsłodruku zrealizował m.in. prace Czerwona krowa (1980, akwaforta), Człowiek ze świnią (1985, akwaforta, akwatinta) i Warszawa (2002, akwaforta, akwatinta). W linorycie wykonał: Butelka wódki (1970), Czerwona krowa (1985) i Odstawka (1990), a w serigrafii barwnej Galicja (ok. 1999). W technice klasycznej litografii powstały m.in. prace U Pakulskiego (1966) i ASP (1966), a w mieszanej (litografia i ksero) – Komunardzi zginęli na barykadach Paryża (1979). Wczesne, barwne litografie powstałe podczas studiów nie zapowiadały późniejszych eksperymentów w zakresie łączenia, nieraz zaskakującego, technik graficznych, rysunkowych, collage, stempli i ksero w obrębie jednej planszy.

E. Dwurnik był laureatem nagród, m.in. Nagrody Krytyki Artystycznej im. Cypriana Kamila Norwida (1981), Nagrody Komitetu Kultury Niezależnej „Solidarności” (1983), Nagrody Coutts Contemporary Art Foundation w Zurychu (1992). Artysta został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (2014) oraz Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2016). Jego dzieła znajdują się w Muzeach Narodowych w Krakowie, Warszawie, Poznaniu, Gdańsku i Wrocławiu, w muzeach okręgowych
i regionalnych w Polsce oraz w kolekcjach zagranicznych, m.in. w Graphische Sammlung Albertina
w Wiedniu, Kunsthalle zu Kiel w Kilonii, Museum Ludwig w Kolonii i Staatliche Kunstsammlungen
w Dreźnie.

E. Dwurnik od 1971 prezentował swoją twórczość na ponad 100 wystawach indywidualnych, uczestniczył w kilkuset wystawach zbiorowych, m.in. w pokazach sztuki: Dixième Biennale International d’Art de Menton (1974), Documenta 7 w Kassel (1982), 5th Biennale of Sydney (1985), 19ª Bienal de São Paulo (1987)
i Olimpiadzie Sztuki w Seulu (1988). Na ekspozycjach prezentował rysunki i prace graficzne, m.in. uczestnicząc w VII Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1978).

Grafika Szturm stanowi odzwierciedlenie niespokojnej sytuacji społeczno-ekonomicznej i politycznej
w Polsce, a pochód mężczyzn z polskimi flagami jest zapowiedzią sprzeciwu różnych grup społecznych przeciw dyktaturze komunistycznej władzy (podwyżki cen żywności i opłat, strajki).

Opracowanie: dr Barbara Chojnacka (biogram i grafika Szturm), dr Monika Kosteczko-Grajek (obraz Metalowe tablice).

Bibliografia:
Edward Dwurnik. Od początku [katalog wystawy], red. Małgorzata Czyńska, Wojciech Tuleya, Warszawa 2016.
Litografia polska od 1900 [katalog wystawy], oprac. Roman Żygulski, Barbara Ochmańska-Jodłowska, Magdalena Czubińska, Kraków 1994, s. 113 (il.), 180.
Pochwała litografii. W kręgu Pracowni Litografii w ASP w Warszawie [katalog wystawy], oprac. Anna Grochala, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie – Wydział Grafiki, Warszawa 2003, s. 6 (il.), 9 (il.), 30.
Sienkiewicz Karol, Edward Dwurnik, Culture.pl, styczeń 2012 (aktualizacja 2020), [online], dostęp: 10.05.2021.

English

Edward Dwurnik – Szturm [Assault], 1985 (gift of the Artist)

The drypoint print entitled Szturm by Edward Dwurnik dates from 1985, measures 29.8 by 21.8 cm and is a gift from the artist to the Pomeranian Philharmonic. The work reflects the turbulent socio-economic and political situation in Poland, and the procession of men with Polish flags is a harbinger of the opposition of various social groups against the dictatorship of the communist authorities.

Edward Dwurnik (1943-2018) was a painter, draughtsman, printmaker and graphic designer. He was one of the most famous Polish painters. Edward Dwurnik’s art was influenced by the work of Nikifor – a self-taught artist whom he called his only master.

Current socio-political events were reflected in his work; new types of protagonists appeared, such as the “underground man”, themes such as August 1980 emerged, as well as a prophetic vision of martial law in the Warszawa [Warsaw] cycle. The next stage in Dwurnik’s work was the so-called blue period, when Niebieskie miasta [Blue Cities] and almost abstract seascapes were created. In the final stage of his career, the artist turned towards abstract painting.

Edward Dwurnik presented his work at over 100 solo exhibitions and participated in several hundred group exhibitions, including art shows in Kassel, Sydney, São Paulo and Seoul. He was the recipient of many awards, and his works are held in the National Museums in Kraków, Warsaw, Poznań, Gdańsk and Wrocław, in district and regional museums in Poland and in collections abroad, including in Vienna, Cologne and Dresden.  

Deutsch

Edward Dwurnik – „Szturm“ (Sturm), 1985 (Geschenk des Autors)

Die Kaltnadelradierung mit dem Titel „Szturm” (Sturm) von Edward Dwurnik stammt aus dem Jahr 1985, ist 29,8 x 21,8 cm groß und wurde vom Künstler der Pommerschen Philharmonie geschenkt. Das Werk spiegelt die unruhige sozioökonomische und politische Lage in Polen wider, und der Marsch der Männer mit polnischen Flaggen ist ein Vorbote des Widerstands verschiedener gesellschaftlicher Gruppen gegen die kommunistische Diktatur.

Edward Dwurnik lebte von 1943 bis 2018. Er war Maler, Zeichner, Grafiker und Designer für angewandte Grafik. Außerdem gehörte er zu den bekanntesten polnischen Malern. Die Kunst von Edward Dwurnik wurde durch das Werk von Nikifor beeinflusst – einem autodidaktischen Künstler, den er als seinen einzigen Meister bezeichnete.

In seinem Werk spiegelten sich aktuelle gesellschaftspolitische Ereignisse wider, es tauchten neue Charaktertypen auf, wie beispielsweise der „Untergrundmensch”, es wurden Themen wie der August 1980 behandelt, und in der Reihe „Warschau” wurde eine prophetische Vision des Kriegsrechts dargestellt. Als nächstes Stadium in Dwurniks Schaffen folgt die sogenannte blaue Periode, in der die „Blauen Städte” und nahezu abstrakte Meereslandschaften entstanden sind. In der letzten Phase seines Schaffens wandte sich der Künstler der abstrakten Malerei zu.

Edward Dwurnik präsentierte seine Werke in über 100 Einzelausstellungen und nahm an mehreren Gemeinschaftsausstellungen teil, darunter in Kassel, Sydney, São Paulo und Seoul. Er wurde mit zahlreichen Preisen ausgezeichnet, und seine Werke befinden sich in den Nationalmuseen in Krakau, Warschau, Posen, Gdańsk, Wrocław, in Bezirks- und Regionalmuseen in Polen sowie in ausländischen Sammlungen, unter anderem in Wien, Köln und Dresden.  

Lech Wolski (1948 Kursko k. Międzyrzecza), malarz, wykładowca. Ukończył w 1974 malarstwo i pedagogikę artystyczną na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu. Został wykładowcą
w macierzystej uczelni, w 1992 otrzymał tytuł doktora habilitowanego.

English

Lech Wolski – Tablica X [Panel X], 1992

The painting Tablica X by Lech Wolski dates from 1992.

Born in 1948, Lech Wolski is a painter and a lecturer at the Nicolaus Copernicus University in Toruń.

Deutsch

Lech Wolski – Tablica X (Tafel X), 1992

Das Gemälde Tablica X (Tafel X) von Lech Wolski stammt aus dem Jahr 1992.

Lech Wolski wurde 1948 geboren und ist Maler und Dozent an der Nikolaus-Kopernikus-Universität in Toruń.

Andrzej Kasten (1923–2020) – rzeźbiarz, medalier, ceramik i rysownik. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych na Wydziale Rzeźby w pracowni Franciszka Strynkiewicza, w której uzyskał dyplom w 1957. W sztuce A. Kastena ważne miejsce zajmowały formy przestrzenne abstrakcyjne i figuratywne, w tym interpretacje portretowe, modele architektoniczne i monumentalno-pomnikowe, wyszukane formalnie medale, płaskorzeźby, ceramika, rysunki, grafiki, pastele (często minimalistyczne, luministyczno-nokturnowe), a także ilustracje książkowe. W jego oeuvre odbiorcy odnajdują znajomość struktur awangardowych. Poszukiwania prywatne wydają się bardziej fenomenologiczne. Ociosane z pni drzew wertykalne grupy Dwoje (1970) i Są wszędzie (1968) to aluzje do ikonografii przedstawień matek z dziećmi, ewokujące skojarzenia z dalekowschodnią estetyką i rzeźbami Davida Nasha, zainspirowanego twórczością Constantina Brâncușiego. Poetyckie dryfowanie ponad różnorodnymi kulturami wydaje się czytelne w twórczości A. Kastena, który odbył wiele inspirujących podróży do Mongolii, Uzbekistanu, Grecji, Francji, Hiszpanii i Włoch. Do jego najważniejszych realizacji należą m.in. warszawskie pomniki takie jak: wykonane z metalu, geometryczne Drogowskazy (1968), monumentalny Pomnik Kościuszkowców (1985), pomnik Waleriana Łukasińskiego (1988), znajdujące się w Wąchocku: pomnik Majora Jana „Ponurego” Piwnika (1984, rzeźbiarz w czasie wojny służył w oddziale partyzanckim AK dowodzonym przez J. Piwnika) i pomnik Podziemnego Państwa Polskiego (1989).

Tadeusz Baird, 1979

Tadeusz Baird (1928–1981) kompozytor i pedagog, studiował w trudnych, konspiracyjnych warunkach niemieckiej okupacji. Naukę kontynuował po wojnie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie, którą ukończył w 1951 r. Na Uniwersytecie Warszawskim studiował też muzykologię. Był jednym z inicjatorów i twórców Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień” (od 1956). Wielokrotnie nagradzany i doceniany na forum międzynarodowym i krajowym, wyróżniał się wśród kompozytorów szacunkiem dla tradycji. Chętnie w swojej twórczości nawiązywał do renesansu, baroku i romantyzmu. Znawcy dokonań T. Bairda zauważają, że jego muzykę wyróżnia liryka, której głębię można docenić słuchając 4 Sonetów miłosnych do słów Williama Szekspira w przekładzie Macieja Słomczyńskiego, rozpisanych na baryton i orkiestrę (1956). Był autorem muzyki filmowej, m.in. do filmów Lotna (reż. A. Wajda, 1959), Ludzie z pociągu (reż. K. Kutz, 1961), Pasażerka (reż. A. Munk, 1963).

Portret Tadeusza Bairdaautorstwa A. Kastena, oddziałuje przemyślaną kompozycją – harmonijną, osiową i syntetyczną, ale też pełną oryginalnego wyrazu, oddającą charyzmatyczną osobowość kompozytora.

Bibliografia:

Irena Grzesiuk-Olszewska, Polska rzeźba pomnikowa w latach 1945–1995, Warszawa 1995

Tadeusz Baird, oprac. Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, listopad 2001, [online], [dostępny: https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-baird], [dostęp: 12.03.2023]

opracowanie: dr Dorota Grubba-Thiede

Teka „Szkice fortepianowe”, wydana na okoliczność wystawy „W służbie sztuce i ojczyźnie” w Galerii Roi Doré w Paryżu (29 czerwca – 28 września 2016) z okazji 75. rocznicy śmierci Ignacego Jana Paderewskiego.

Artur Majka (1967 Tarnów), malarz, fotograf, grafik. Ukończył architekturę w Politechnice Krakowskiej i École Nationale Supérieure des Beaux-Arts w Paryżu. W swojej twórczości chętnie eksperymentuje, łącząc w jednym dziele techniki i style. Regularnie prezentuje swoje prace w galeriach na całym świecie.

English

Artur Majka – Portfolio Szkice fortepianowe [The Piano Sketches Portfolio], 2016

The serigraph – Portfolio Szkice fortepianowe by Artur Majka – dates from 2016 and measures 52 by 37 cm. It was published on the occasion of the exhibition In the Service of Art and Country at the Roi Doré Gallery in Paris, to mark the 75^th anniversary of the death of I. J. Paderewski.

Born in 1967, Artur Majka is a painter, photographer and printmaker. In his works, he readily experiments, combining techniques and styles in a single piece. He regularly presents his works in galleries around the world. 

Deutsch

Majka Artur – Sammlung „Szkice fortepianowe” (Klavier-Skizzen), 2016

Siebdruck – Die Sammlung „Klavier-Skizzen” von Artur Majka stammt aus dem Jahr 2016 und hat die Maße 52 x 37 cm. Sie wurde anlässlich der Ausstellung „Im Dienste der Kunst und des Vaterlandes” in der Galerie Roi Doré in Paris zum 75. Todestag von I.J. Paderewski herausgegeben.  

Artur Majka, geboren 1967, ist Maler, Fotograf und Grafiker. In seinen Werken experimentiert er gerne, indem er verschiedene Techniken und Stile in einem Werk vereint. Er präsentiert seine Werke regelmäßig in Galerien auf der ganzen Welt. 

Autorski gobelin – tapiseria  Tadeusza Brzozowskiego wykonana na zamówienie Andrzeja Szwalbego dla Filharmonii Pomorskiej w Bydgoszczy

Karton malarski: Tadeusz Brzozowski

Wykonanie gobelinów w latach 1984–1985 przez Zakopiańskie Warsztaty Wzorcowe – Cepelia w Pracowni Sztuk Plastycznych w Zakopanem

Nadzór artystyczny: Tadeusz Brzozowski

Współpraca i nadzór artystyczny (transpozycja kartonu malarskiego na medium tkackie): Marek Kossowski

Farbowanie wełny według kartonu malarskiego: Ewa Szmatlan i Dorota Bomba

Tkały: Janina Skubisz i Władysława Styrczula

Od dolnego lewego rogu i wzdłuż całej dolnej krawędzi tkaniny, tytuł gobelinu: TENOR ROZWAŻA PRZESTRZEŃ W lewym górnym rogu inicjały autorek tkających gobelin: W.S. J.S.

W prawym, górnym rogu: inicjały artysty i data powstania: T.B.85

Na odwrociu tkaniny płócienna wszywka z opisem dotyczącym jej realizacji (wykonane prace, autorzy).

Tadeusz Brzozowski (1918–1987) – malarz, rysownik, scenograf, pedagog, uprawiał również malarstwo ścienne i witraż, tworzył projekty do unikatowych tkanin artystycznych. Studia w krakowskiej ASP w l. 1936–1939 oraz od 1945 r. zakończone po roku dyplomem. Studiował w pracowniach m.in. Kazimierza Sichulskiego, Józefa Mehoffera, Karola Frycza, Xawerego Dunikowskiego. W l. 1940–1942 uczył się w niemieckiej Szkole Rzemiosła Artystycznego w Krakowie. Wieloletni pedagog, kolejno: na Politechnice Krakowskiej, w Liceum Plastycznym im. A. Kenara w Zakopanem, w poznańskiej PWSSP i krakowskiej ASP. Brał udział w wielu wystawach indywidualnych i zbiorowych, m.in. w USA, Wenecji i Gandawie.

Jeszcze podczas okupacji T. Brzozowski współpracował z konspiracyjnym teatrem Tadeusza Kantora (m.in. jako aktor). Po wojnie współpracował także z akademickim teatrem Rotunda (wraz z T. Kantorem i Romanem Artymowskim). Związał się zGrupą Młodych Plastyków nawiązujących do artystycznych tradycji przedwojennej Grupy Krakowskiej, którzy w 1948 r. zorganizowali awangardową Wystawę Sztuki Nowoczesnej w Krakowie, zaś w 1957 r. przyjęli nazwę Grupa Krakowska II. W 1955 r. wraz z kilkoma członkami grupy wziął udział w zwiastującej „odwilż” wystawie „Dziewięciu”. Brał więc udział we wszystkich ważniejszych manifestacjach polskiej sztuki nowoczesnej, należał także do międzynarodowego ugrupowania Phases, skupiającego twórców malarstwa bliskich surrealizmowi oraz abstrakcji lirycznej (niegeometrycznej). Początkowo malował obrazy figuratywne inspirowane surrealizmem, z elementami ekspresyjnej deformacji, w formie bliskie malarstwu materii i sztuce informel. Ponieważ twórczość artysty zawsze dotykała najbardziej intymnej sfery człowieczeństwa, jego własny i niepowtarzalny surrealizm szedł w parze z metaforycznym widzeniem świata – lecz by uniknąć zbytniego patetyzmu, niejednokrotnie w swoich pracach tworzył żartobliwy, czasem prześmiewczy dystans, stosując m.in elementy groteski. Indywidualny styl artysty charakteryzował się również głębokim wyczuciem koloru.

O sobie pisał:„W obrazach pokazuję kalekich ludzi, kalekie uczucia, pokazuję to, co szare, zwyczajne. Wtedy zawstydzam rzeczy ładne. Bo sztuka to nie kontemplacja piękna, lecz przeżywanie ludzkich spraw… Nasycam kolor do maksimum, a potem nagle go przygaszam. Przygaszam tak, jak gasną nasze przeżycia. Jak rodzą się kontrasty ludzkiego losu. Mam stale na myśli ludzi pięknych poplamionych brudem”.

Dwie tapiserie: Tenor i Mezzosopran, stanowią parę, która przypisana jest w Kwartecie zapustnym TadeuszaBrzozowskiego zjawiskom Czasu i Przestrzeni – „najzupełniej elementarnym dla wszelkiej doczesności” – jak ujął to Andrzej Szwalbe, autor koncepcji bydgoskich gobelinów. Dotyczą stricte samego człowieka, ale stanowią zarazem niejakie pendant dotak transcendentalnych pojęć jak Wieczność i Istnienie. Tenor z tapiserii T. Brzozowskiego – z piersią wysuniętą do przodu, usiłuje „rozważyć przestrzeń”. Rozbudowana, wydęta górna część korpusu hybrydy wydaje się nawiązywać do pozy nierzadko przyjmowanej przez tenorów w trakcie fonacji (emisji głosu) – zwłaszcza w wymagających, wirtuozerskich partiach operowych (o odległych skokach interwałowychilicznych repetycjachnawysokich tonach), kreujących wielkie liryczne, dramatyczne, a częstokroć i niezwykle uduchowione męskie arie. Tenor obdarzony pięknym brzmieniem i wrażliwością jest głosem niezwykle popularnym. Warto podkreślić, że jest najwyższym głosem męskim osiągalnym rejestrem piersiowym (nieco wyższe głosy męskie śpiewanie są już w rejestrze głowy lub falsetu). Niewykluczone więc, że i poza, i postura postaci tenora zawierać może pewne sugestie dotyczące techniki śpiewu czy właściwego mu, charakterystycznego scenicznego emploi.

Korpus figury trzeciej tapiserii utrzymany jest w jasnej, raczej chłodnej szarości z kilkoma mocnymi akcentami kolorystycznymi. Chłodna, szarobłękitna plama modelująca bryłę górnej części korpusu figury oraz intensywna plama szkarłatnej czerwieni (podobnie chłodna i zróżnicowana kilkoma odcieniami) – mogą nawiązywać do detali scenicznego kostiumu śpiewaka. Tak jak Baryton – i Tenor „uzbrojony” jest w system cienkich odnóży i kończyn górnych otaczających sylwetkę, niemniej kolorystycznie bardziej dyskretnych niż w obu przedstawieniach wcześniejszych. Jedna z kończyn górnych – wzniesiona poziomo w górę, zda się podkreślać uczucia interpretowanej roli i ekspresję wokalu. Druga – opuszczona w dół, wydaje się łączyć z odnóżami, przywodzącymi z kolei na myśl elementy jakiegoś tajemniczego, mechanicznego werku o metalicznym miedzianym odcieniu.Dodatkowa, interesująca forma umieszczona nad lewym barkiem korpusu (a może to jest właśnie lewa ręka postaci?) stanowić może swoistą aluzję do saksofonu, ponieważ tenor poza określeniem męskiego głosu śpiewającego, jest również instrumentem dętym należącym do grupy sakshornów (dziś saksofon tenorowy jest chyba najbardziej popularnym instrumentem muzyki jazowej). Skojarzenia z grupą instrumentów dętych z piszczałkami (jak choćby starożytny syrinx – fletnia Pana) mogą przywoływać wystające bezpośrednio z piersi tenora rurki, podkreślając fakt, jak bardzo instrumenty dęte połączone są z pierwszym i pierwotnym instrumentem, jakim jest ludzki głos… Warto zauważyć, że tło oddające tu tytułową Przestrzeń jest wyraźnie mocniej zaznaczone w kompozycji tej tapiserii niż w przypadku innych tkanin Kwartetu zapustnego. Przestrzeń otaczająca jasną postać Tenora oddana jest w gradacjach chłodnych szarości – od jasnoszarej poprzez zimniejsze jeszcze, ciemnoszare plamy i najciemniejsze, niemal stalowe pola oraz niejednolite czarne kreski skumulowane zwłaszcza w górnej partii tkaniny. Ewokują obraz napierającej zewsząd, przygnębiającej jesiennej szarugi, ze zbierającymi się przysłowiowymi czarnymi chmurami – kreując raczej złowrogie tło dla głowy i górnej partii korpusu Tenora. A może Tenora stricte dramatycznego czy wręcz heroicznego (wagnerowskiego) o specyficznej, szorstkiej, stalowej barwie – najsilniejszego i najpotężniej brzmiącego z wysokich męskich głosów. Przestrzeń ta zda się więc raczej groźna, dramatyczna i obca – jako kategoria odrębna i nieprzystająca do człowieka, którą trzeba rozważyć, przeżyć i zrozumieć…

Bibliografia:

Janusz Drzewucki, „Kwartet zapustny”,„Ilustrowany Kurier Polski”, 22–23 marca 1986, nr 69, s. 4

(K-i), Gobeliny Tadeusza Brzozowskiego. Z BWA na stałe do filharmonii,„Ilustrowany Kurier Polski”, 10 marca 1986, nr 58, s. 1

Kwartet Zapustny, rzecz o gobelinach Tadeusza Brzozowskiego, wydana z okazji wystaw, BWA w Zakopanem (28–30.01.1986), Galeria Krzysztofory w Krakowie (1–4.02.1986), Galeria Teatru Studio w Warszawie (9–28.02.1986), BWA w Bydgoszczy (28.02.–15.03.1989),Bydgoszcz 1986

Najpierw wystawa w BWA. Gobeliny zakopiańskiego artysty dla Filharmonii Pomorskiej,„Gazeta Pomorska”, 7 marca 1986, nr 56, s. 9

Krystyna Starczak-Kozłowska, Życie na przełomie. Opowieść o Andrzeju Szwalbe, Bydgoszcz 1999

opracowanie: Magdalena Olszewska

Stanisław Borysowski (1906 Lwów – 1988 Toruń), malarz, grafik, rysowniki wykładowca. Studiował w krakowskiej ASP (1926–1931) w pracowniach Teodora Axentowicza, Ignacego Pieńkowskiego i Władysława Jarockiego.Edukację artystyczną pogłębiał dzięki stypendium Funduszu Kultury Narodowej
we Włoszech (1932), a następnie w paryskiej filii krakowskiej ASP (1934–1935) u Józefa Pankiewicza. Ponad 40 lat prowadził działalność dydaktyczną na uczelniach artystycznych, pracując jako pedagog w macierzystej ASP (1945–1946), następnie był profesorem malarstwa Wydziału Sztuk Pięknych UMK w Toruniu (od 1946) oraz w PWSSP w Gdańsku (ob. ASP), gdzie prowadził Pracownię Malarstwa (1953–1972) i był dziekanem Wydziału Malarstwa (1955–1964).W l. 1950–1953 był związany z PWSSP w Łodzi (ob. ASP), sprawując funkcję rektora i prowadząc Pracownię Rysunku Perspektywicznego i Odręcznego.
Należał do Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka, był współtwórcą i członkiem Grupy Toruńskiej (od 1958) oraz członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków.
Malarstwo S. Borysowskiego we wczesnej fazie podlegało wpływom J. Pankiewicza, jednak w kolejnych dekadach następowała w nim ewolucja formalno-stylistyczna. Najważniejszą była zmiana w połowie l. 50. XX w., kiedy malarz odszedł od figuracji, włączając się w nurt abstrakcji niegeometrycznej.
Obrazy z tego czasu cechuje swobodna ekspresja barwnych śladów Viola (Wiolonczela), 1976 Gama, 1966 duktu pędzla i faktury, nawiązująca do sztuki informelu. Obok Tadeusza Kantora, Jerzego Tchórzewskiego i Jana Ziemskiego, artysta jest uznawany za jednego z pionierów sztuki informel w Polsce. S. Borysowski wraz z Tymonem Niesiołowskim i Bronisławem Jamonttem zaliczany jest do najwybitniejszych artystów działających w Toruniu w XX w., twórców, którzy zadecydowali o kształcie lokalnego środowiska artystycznego. W dziedzinie grafiki artysta podejmował techniki wypukłodruku (drzeworyt i linoryt) oraz techniki metalowe, początkowo akwafortę i akwatintę w wersji czarno-białej, następnie wprowadzając do nich autorskie rozwiązania technologiczne.
We wczesnym okresie twórczości S. Borysowski uprawiał także litografię, którą prawdopodobnie poznał, studiując w krakowskiej ASP. Powojenny etap twórczości graficznej artysta rozpoczął od scen figuralnych o uproszczonych,zgeometryzowanych formach, wykonywanych w technice akwatinty z akwafortą, m.in. Trio (l. 50.) i Temat muzyczny (1959), lub akwaforty, jak Tercet muzyczny (1956) i Koncert (1957). W l. 60. i 70. powstały realizacje w technikach metalowych mieszanych, barwne, najczęściej abstrakcyjne, np. Formy (1965), Pejzaż czerwony (1971), W przestrzeni kosmicznej (1973). W l. 70. w grafice S. Borysowskiego nastąpił powrót do figuratywności, widoczny m.in. w kompozycjach Trzy dziewczyny (1974), Macierzyństwo (1974), Stojąca (1974) i Ku Tobie (1975). W ostatniej fazie twórczości artysta wykonał serię abstrakcyjnych grafik z cyklu Nie językowe (1980–1985), powstałych w wyniku wieloletnich eksperymentów technologicznych w obrębie wklęsłodruku, w których zastosował nowatorskie rozwiązania w zakresie opracowania metalowej matrycy, składanej na zasadzie collage. Relacje między malarstwem a grafiką S. Borysowskiego trafnie podsumował Andrzej Ściepuro: Grafika dawała mu większe możliwości wypowiedzi niż malarstwo, które bardziej go wciągało i zmuszało do pracy całym tempem. […] S. Borysowski wykonywał zawsze bardzo małą ilość odbitek, czasami ograniczając się do jednej.
Powielanie było dla niego zajęciem nudnym i uciążliwym. S. Borysowski uczestniczył
w wystawach, m.in. na XIX Biennale di Venezia (1934), Exposition Internationale Arts et Techniques dans la Vie Moderne w Paryżu (1937) oraz New York Worldsʼs Fair w Nowym Jorku (1939), gdzie otrzymał srebrny medal.
Twórczość prezentował na wystawach indywidualnych, wystawach sztuki polskiej za granicą i wystawach środowiskowych, m.in. na II Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki w Warszawie (1954), II Ogólnopolskiej Wystawie Grafiki Artystycznej i Rysunku w Warszawie (1959). Prace S. Borysowskiego znajdują się w zbiorach muzealnych, a największy zespół mieści się w kolekcji Muzeum Okręgowego w Toruniu. Grafika Viola (Wiolonczela) wpisuje się w nurt sytuujący się pomiędzy obrazowaniem abstrakcyjnym a przedmiotowym. Tytułowa viola (wiola) to odrealniona, uproszczona forma instrumentu muzycznego, wnikająca w nieokreśloną przestrzeń tła. Czytelny kontur instrumentu i elementy określające jego budowę (pudło rezonansowe, gryf) pozwalają na odczytanie sugestii autora.
Od strony formalnej w ukształtowaniu pracy graficznej zauważalne są cechy charakterystyczne dla twórczości z l. 70., kiedy artysta obrazy i grafiki budował z wyraźnie określonych płaszczyzn i plam, zróżnicowanych kolorystycznie, walorowo i fakturalnie, tworzących dynamiczne relacje. Cechy te wpływają na silną ekspresję kompozycji, pełną ruchu i nieoczekiwanych napięć. W twórczości graficznej S. Borysowskiego tematyka muzyczna występuje bardzo często, jednak wcześniejsze, figuratywne realizacje utrzymane są w nurcie narracyjnym i najczęściej pokazują fragment koncertu, natomiast w Violi bohaterem staje się sam instrument.

BIBLIOGRAFIA:
Grupa Toruńska, część I: 1958–1978, część II: 1978–1998, Państwowa Galeria Sztuki i Ośrodek Edukacji Plastycznej „Dyptyk” w Toruniu, Toruń 1999, s. 24–25
Jędrzyński Zefiryn, Borysowski Stanisław Emil, [w:] Toruński słownik biograficzny, t. VI,
red. Krzysztof Mikulski, Toruń 2010, s. 21–24
Rissmann Agata, Stanisław Borysowski 1906–1988. Malarstwo i grafika [katalog wystawy], Toruń 2016
Stanisław Borysowski, grafika barwna, Jubileuszowa wystawa w 80-lecie urodzin, Biuro Wystaw Artystycznych w Toruniu, Toruń 1986
Ściepuro Andrzej, Stanisław Borysowski. Katalog wystawy jubileuszowej w 50-lecie pracy twórczej, Toruń 1980

English

The print Viola (Wiolonczela) by Stanisław Borysowski dates from 1976 and measures 51 by 44 cm. The titular viola is an abstracted, simplified form of the musical instrument penetrating undefined space of the background. The contour of the instrument and the elements defining its construction – the soundbox and the neck – are clearly visible. Musical themes appear very frequently in Stanisław Borysowski’s graphic art; however, his earlier pieces most often show a fragment of a concert, whereas in Viola (Wiolonczela) the instrument itself becomes the protagonist.

Stanisław Borysowski (1906-1988) was a painter, printmaker, draughtsman and lecturer. For over 40 years he was engaged in teaching at art academies working as an educator at the Academy of Fine Arts in Kraków, the Faculty of Fine Arts of the Nicolaus Copernicus University in Toruń and at the State Tertiary Schools of Fine Arts (PWSSP) in Gdańsk and Łódź, where he served as rector, among other roles. He was a member of the Sztuka Society of Polish Artists, a co-founder and member of the Toruń Group and a member of the Association of Polish Artists and Designers. 

The artist is considered one of the pioneers of Art Informel in Poland – a movement in twentieth-century painting characterised by spontaneous expression. Borysowski is counted among the most outstanding artists active in Toruń in the 20^th century who shaped the local artistic community.

The artist participated in international exhibitions in Venice, Paris and New York. He presented his work at solo exhibitions, exhibitions of Polish art abroad and community exhibitions. His works are held in museum collections throughout Poland, with the largest body of his work in the collection of the District Museum in Toruń.

Deutsch

Die Grafik „Viola (Cello)” von Stanisław Borysowski stammt aus dem Jahr 1976 und ist 51 x 44 cm groß. Die Titelfigur Viola stellt eine unrealistische, vereinfachte Form eines Musikinstruments dar, das in einen undefinierten Hintergrundraum eindringt. Die Konturen des Instruments und die Elemente seines Aufbaus – Resonanzkörper und Hals – sind deutlich zu erkennen. In den grafischen Werken von Stanisław Borysowski taucht das Thema Musik sehr häufig auf, jedoch zeigen frühere Arbeiten meist Ausschnitte aus Konzerten, während in „Viola” das Instrument selbst zum Mittelpunkt wird.  

Stanisław Borysowski lebte von 1906 bis 1988. Er war Maler, Grafiker, Zeichner und Dozent. Über 40 Jahre lang war er als Dozent an Kunsthochschulen tätig, unter anderem als Dozent an der Krakauer Akademie der Bildenden Künste, an der Fakultät für Bildende Künste der Nikolaus-Kopernikus-Universität in Toruń sowie an der Staatlichen Hochschule für Bildende Künste in Gdańsk und Łódź, wo er auch als Rektor fungierte. Stanisław Borysowski war Mitglied der Gesellschaft Polnischer Künstler „Sztuka”, Mitbegründer und Mitglied der Gruppe „Grupa Toruńska” sowie Mitglied des Verbandes Polnischer Bildender Künstler. 

Der Künstler gilt als einer der Pioniere der informellen Kunst in Polen – einer Strömung in der Malerei des 20. Jahrhunderts. Diese zeichnet sich durch spontane Ausdruckskraft aus. Borysowski wird zu den herausragendsten Künstlern gezählt, die im 20. Jahrhundert in Toruń tätig waren und die lokale Kunstszene maßgeblich geprägt haben.

Der Künstler nahm an internationalen Ausstellungen in Venedig, Paris und New York teil. Seine Werke präsentierte er in Einzelausstellungen, Ausstellungen polnischer Kunst im Ausland und Gemeinschaftsausstellungen. Sie befinden sich in Museumssammlungen in ganz Polen, wobei die größte Sammlung im Muzeum Okręgowe in Toruń zu finden ist.

Anna Jelonek-Socha (1932 Lubcza), graficzka i rysowniczka. Studia artystyczne odbyła w krakowskiej ASP na Wydziale Grafiki w pracowni prof. Ludwika Gardowskiego, uzyskując dyplom w 1957 roku. Pracowała jako projektantka grafiki wystawienniczej, reklamowej i użytkowej w Pracowniach Sztuk Plastycznych (1960–1972) oraz w Biurze Projektów Przemysłu Ciągnikowego w Ursusie (1972–1974). Od 1975 roku zajęła się wyłącznie grafiką warsztatową, podejmując linoryt i litografię, następnie skupiając się na litografii.

A. Jelonek-Socha jest autorką cykli litograficznych utrzymanych w tonacji czarno-białej, w tym najbardziej rozbudowanego cyklu Zagrożenie środowiska (1977–1985), obejmującego m.in. serie plansz zatytułowanych Ścięte drzewo i Woda niezdatna do picia. Równocześnie powstawały inne cykle, np. Lęk (1977–1982), Miejsce na dom (1985–1986) i Nike (1986). Realistyczne w formie, a nierealne w zestawieniach, delikatne w tonacji szarości, a silne w wymowie ryciny w metaforyczny sposób podejmują kwestię ochrony środowiska oraz problemy bliskie człowiekowi.

Samodzielny nurt tematyczny stanowią przedstawienia „czystego” krajobrazu, np. Niebo i ziemia (1978), W pejzażu (1986) oraz W pejzażu (1992). Równocześnie powstawały metaforyczno-surrealistyczne sceny figuralne, które podzielić można na dwie grupy. W jednej sytuują się kompozycje wielofiguralne, z niewielkimi sylwetkami ludzkimi, jak W pejzażu I (1982), Scena III (1983) i Wędrowcy (1988), z postaciami wtopionymi w nieokreśloną płaszczyznę lub krajobraz. W drugiej grupie lokują się subtelne akty kobiece wkomponowane w pejzaż, jak Wisła w Kazimierzu (1987) z sylwetą na wiślanym brzegu lub Z powrotem (1993) z profilowym półaktem kobiecym.

Tematyka ochrony środowiska i sceny figuralne charakteryzują się wyciszoną tonacją szarości o szerokiej gradacji walorowej, miękkością rozmytych form i niezwykłą subtelnością. Sztuka graficzna A. Jelonek-Sochy jest niezwykle spójna, skoncentrowana na naturze i człowieku, akcentująca motyw przemijania i ulotności życia. Równocześnie stanowi poetycką, subtelną afirmację piękna i siły przyrody. Stanisław K. Stopczyk, analizując znakomity warsztat litograficzny artystki, wskazywał, że jej sztuka wywodzi się z nurtu wielkich litografów, takich jak Edgar Degas, Henri Fantin-Latour i Leon Wyczółkowski.

A. Jelonek-Socha uczestniczyła w wielu wystawach. Litografie eksponowała m.in. na wystawie Grafika jest kobietą. Grafika polska XX i XXI wieku, zorganizowanej w Międzynarodowym Centrum Sztuk Graficznych – Galeria Centrum w Krakowie w 2014 roku. Jest laureatką ponad 60 nagród i wyróżnień, m.in. w konkursach warszawskich na Najlepszą grafikę miesiąca (1972–1982, 1988), nagrody specjalnej na VII Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1978), II nagrody na wystawie laureatów sympozjum „Złote Grono” w Zielonej Górze (1979), nagrody-zakupu na Międzynarodowym Konkursie na Grafikę w Stuttgarcie (1981), Nagrody Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na X Międzynarodowym Biennale Grafiki w Krakowie (1984), nagrody na Triennale Grafiki Krajów Nadbałtyckich w Gdańsku (1992) oraz wyróżnienia honorowego na Międzynarodowej Jubileuszowej Wystawie Litografii w 200-lecie jej wynalezienia w Warszawie (1999). Prace artystki znajdują się m.in. w zbiorach Muzeów Narodowych w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu i Szczecinie, Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy oraz Muzeum Sztuki w Łodzi.

Litografia W pejzażu I wpisuje się w nurt metaforycznych scen pejzażowych, sytuujących się między tematyką ochrony środowiska a czystym pejzażem. Charakterystyczne dla twórczości A. Jelonek-Sochy jest realistyczne obrazowanie wybranego motywu – wyodrębnionej światłem sosny – połączone z niemal abstrakcyjnym przedstawieniem tła, tonącej w mroku ściany lasu.

Opracowanie: dr Barbara Chojnacka.

Bibliografia:
Anna Jelonek-Socha, Litografie, Galeria Kordegarda, oprac. Stanisław K. Stopczyk, Warszawa 1986.
Grafika polska 1950–2000. Laureaci wystaw międzynarodowych, oprac. zbiorowe, Stowarzyszenie Międzynarodowe Triennale Grafiki w Krakowie, Kraków 2003, s. 110–111, 237.
Wielość w jedności. Litografia i techniki druku płaskiego w Polsce po 1900 roku, katalog wystawy, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, oprac. i red. nauk. Barbara Chojnacka, Bydgoszcz 2015, s. 150, 212.

English

Anna Jelonek-Socha – W pejzażu I [In the Landscape I], 1982

The lithograph W pejzażu I by Anna Jelonek-Socha dates from 1982 and measures 43.5 by 53.2 cm – composition and 52.3 by 61.2 cm – paper. The work fits within the genre of metaphorical landscape scenes, falling between environmental protection themes and pure landscape art. Characteristic of Anna Jelonek-Socha’s works is realistic depiction of a chosen motif – in this case, a pine tree singled out by light – combined with an abstract representation of the background, which in this instance is a forest wall sinking into darkness.

Born in 1932, Anna Jelonek-Socha is a printmaker and draughtswoman. From 1975 she devoted herself exclusively to studio printmaking, taking up linocut and lithography, and subsequently focusing on lithography. Her works metaphorically address the issue of environmental protection and problems facing humanity. Anna Jelonek-Socha’s graphic art is extremely coherent, focused on nature and man, accentuating the motif of passing and transience of life. At the same time, it constitutes a poetic affirmation of the beauty and power of nature.

The artist has participated in many exhibitions. She is the recipient of over 60 awards and distinctions. Her works are held in the collections of museums in Warsaw, Kraków, Gdańsk, Poznań, Szczecin, Bydgoszcz and Łódź, among others.

Deutsch

Anna Jelonek-Socha – „W pejzażu I“ (In der Landschaft I), 1982

Die Lithografie „W pejzażu I” (In der Landschaft I) von Anna Jelonek-Sochy stammt aus dem Jahr 1982 und ist 43,5 x 53,2 cm groß (Komposition) bzw. 52,3 x 61,2 cm groß (Papier). Das Werk reiht sich in die Tradition metaphorischer Landschaftsszenen ein, die sich zwischen Umweltschutzthematik und reiner Landschaftsdarstellung bewegen. Charakteristisch für das Schaffen von Anna Jelonek-Sochy ist die realistische Darstellung eines ausgewählten Motivs – in diesem Fall einer durch Licht hervorgehobenen Kiefer – in Verbindung mit einer abstrakten Darstellung des Hintergrunds – einer in der Dunkelheit versinkenden Waldwand. 

Anna Jelonek-Socha, geboren 1932, ist Grafikerin und Zeichnerin. Seit 1975 widmete sie sich ausschließlich der Druckgrafik, zunächst der Linolschnitt- und Lithografietechnik, später dann vor allem der Lithografie. In ihren Werken behandelt sie auf metaphorische Weise das Thema Umweltschutz und Probleme, die den Menschen betreffen. Die Grafikkunst von Anna Jelonek-Sochy ist äußerst kohärent, konzentriert sich auf die Natur und den Menschen und betont das Motiv der Vergänglichkeit und Flüchtigkeit des Lebens. Gleichzeitig ist es eine poetische Bestätigung der Schönheit und Kraft der Natur. 

Die Künstlerin hat an zahlreichen Ausstellungen teilgenommen. Sie ist Preisträgerin von über 60 Auszeichnungen und Ehrungen. Ihre Werke befinden sich unter anderem in den Sammlungen der Museen in Warschau, Krakau, Gdańsk, Posen, Stettin, Bydgoszcz und Łódź. 

Barbara Zbrożyna (1923–1995) – rzeźbiarka, graficzka, rysowniczka i medalierka, poetka, pedagożka. Studiowała w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych w pracowni Xawerego Dunikowskiego (1945–1947) i w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w pracowni Franciszka Strynkiewicza, gdzie obroniła dyplom w 1950 r.. Jeszcze w czasie studiów pracowała przy odbudowie stolicy, a dla nowo wzniesionej dzielnicy Mariensztat wykonała rzeźbę Przekupka (1949). Związana z warszawskim środowiskiem artystycznym skupionym przy galerii „Krzywe Koło”. W l. 50 i 60 XX w. B. Zbrożyna twórczo nawiązywała do dokonań Henry Moore’a, projektowała rzeźby i mozaiki dla osiedla Sady Żoliborskie (1958–1962). Związana była z ruchem opozycyjnym, w 1976 r. podpisała List protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (tzw. List 59). Projektowała nagrobki na warszawskich Powązkach, m.in.: Xawerego Dunikowskiego (1966), Stanisława Herbsta (1974), Erny Rosenstein (1989), Artura Sandauera (1989). Była mistrzynią rzeźbiarskiego portretu. Początkowo były one realistyczne w charakterze, jak Portret Władysława Broniewskiego (1951), następnie coraz ogólniejsze w formie – Portret Tadeusza Kotarbińskiego (1966). W 2008 r. Anna Maria Leśniewska, kuratorka wystawy monograficznej B. Zbrożyny w Zachęcie podkreślała: „Przywołanie twórczości Barbary Zbrożyny to także próba zmierzenia się z tradycją rzeźby, ukształtowanej w pracowni prof. Xawerego Dunikowskiego. W pamięci artystki profesor pozostał na zawsze nie tylko najwybitniejszym polskim rzeźbiarzem i nauczycielem, ale przede wszystkim artystą o ogromnej sile inspiracji. Nadrzędną zasadą pracy twórczej Zbrożyny było widzenie rzeczywistości poprzez istnienie człowieka, a co za tym idzie wychwytywanie najważniejszych aspektów ludzkiej egzystencji (…) Wynikało to nie tylko z bogatych doświadczeń artystycznych i pedagogicznych rzeźbiarki, ale i z tolerancji wobec ludzkich ułomności”.

Witold Lutosławski, 1979

Jak wspomniano, B. Zbrożyna była osobowością portretu w rzeźbie. Dobrym tego przykładem jest powściągliwy formalnie portret Witolda Lutosławskiego z 1979 r. W. Lutosławski (1913–1994) był kompozytorem, dyrygentem i pianistą. Od 1990 r. odbywa się w Warszawie Międzynarodowy Konkurs Kompozytorski im. Witolda Lutosławskiego, organizowany przez Filharmonię Narodową. W. Lutosławski był gościem Filharmonii Pomorskiej w 1971 r. Podczas koncertu wykonano wówczas jego kompozycję Pięć pieśni do słów Kazimiery Iłłakowiczówny. 12 września, podczas Bydgoskiego Festiwalu Muzycznego, uhonorowano W. Lutosławskiego medalem pamiątkowym „Od społeczeństwa Pomorza”, a Ryszard Bohr, rektor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, ogłosił decyzję uczelni o przyznaniu kompozytorowi doktoratu honoris causa (wręczenie odbyło się w Toruniu, podczas uroczystych obchodów 35-lecia UMK, 2 października 1980)

Rzeźba, oddająca twórcze skupienie kompozytora, oddziałuje nastrojem wyciszenia, niemal medytacyjnym, co wzmacnia na wpół opuszczony wzrok. Oryginalna koncepcja odważnego kadrowania ramion popiersia, nadaje dziełu niepokojącą atektoniczność, a górna partia jest optycznie cięższa od dolnej.

Bibliografia:

Aleksandra Kłaput-Wiśniewska, Andrzej Szwalbe w kontaktach z polskimi kompozytorami, [w:] Andrzej Szwalbe i jego dziedzictwo. Zbiór studiów, t.2, Bydgoszcz 2016

Anna Maria Leśniewska, Barbara Zbrożyna. Rzeźba, Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko 2006

Witold Lutosławski, oprac. Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, listopad 2001, [online], [dostępny: https://culture.pl/pl/tworca/witold-lutoslawski], [dostęp: 22.02.2023]

Barbara Zbrożyna. Figury nasłonecznione. Katalog wystawy,  Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki Warszawa, kurator Leśniewska Anna Maria, współpr. Julia Leopold, red. Dorota Karaszewska, Warszawa 2008

opracowanie (Barbara Zbrożyna): dr Dorota Grubba-Thiede

opracowanie (rzeźba Witold Lutosławski): dr Agnieszka Wysocka

Bronisław Chromy (1925–2017) – rzeźbiarz, medalier, malarz, pedagog. Na talent młodego robotnika, pracującego w krakowskiej artystycznej odlewni metalu Franciszka Tieslera, zwrócił uwagę rzeźbiarz Karol Hukan. Dzięki jego wsparciu i namowom B. Chromy ukończył eksternistycznie Liceum Sztuk Plastycznych i rozpoczął studia w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dyplom obronił w 1956 r., w pracowni Xawerego Dunikowskiego. Został wykładowcą ASP w Krakowie (najpierw w filii uczelni w Katowicach), a od poł. l. 70. XX w. prowadził własną pracownię rzeźby w krakowskiej ASP. W l. 50 XX w. ujawniał fascynacje surowością sztuki prehistorycznej – neolitycznymi megalitami, łącząc kamienie polodowcowe z elementami odlanymi w metalu i betonem. Stopniowo B. Chromy realizował coraz liczniejsze zamówienia. Surowe, szlachetne w wyrazie kompozycje naznaczał elementami wariacyjności, aż wreszcie swoistym manieryzmem, czy secesyjnością [np. estetyzujące kompozycje do przestrzeni otwartych dedykowane Fryderykowi Chopinowi – pomniki Chopina w Wieliczce (2010) i Wrocławiu (2010)]. Ważną dziedziną były też prace dedykowane zwierzętom: Koń – wspomnienia wojenne (1954) oraz relacjom zwierząt i ludzi: Auriga (1974), pomnik Psa Dżoka w Krakowie (2001). Dziełem B. Chromego, rozpoznawalnym przez większość Polaków jest Smok Wawelski, ogromna rzeźba kinetyczna, ustawiona u stóp Wzgórza Wawelskiego (model opracowany w 1960, ustawiony w obecnym miejscu w 1972). Wybitnym osiągnięciem, pod względem formalnym i ikonograficznym, pozostają drzwi z brązu, nastawa ołtarzowa i stacje Drogi Krzyżowej dla kościoła pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego w Tarnowie (l. 90. XX w.). Swoje życie rzeźbiarz opisał w 2005 r. w nagrodzonej książce autobiograficznej Kamień i marzenie.

Popiersie Witolda Małcużyńskiego (1914–1977) autorstwa B. Chromego, to drugi wizerunek rzeźbiarski pianisty wykonany do kolekcji Filharmonii Pomorskiej w Bydgoszczy (powstał także portret dłuta Józefa Galicy).

Witold Małcużyński (1914–1977) to laureat III nagrody III Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina (1937), koncertował na całym świecie, w najlepszych salach koncertowych, zbierając entuzjastyczne recenzje. Po II wojnie światowej przyjechał do Polski w 1958 r., gdzie witano go jak bohatera narodowego. W latach 1960, 1970 i 1975 był jurorem Konkursów Chopinowskich w Warszawie.  

W interpretacji B. Chromego, popiersie nawiązuje być może do późnorenesansowych rzeźb tzw. Głów Wawelskich (z XVI w.), które wcześniej poddał współczesnej redakcji jego profesor X. Dunikowski (w l. 1925–1928). Intrygującym zabiegiem B. Chromego jest wprowadzenie wyrazistych, delikatnie groteskowych rysów twarzy modela, a także interferencyjny rytm bruzd pokrywających zmarszczone czoło. Dodajmy, że W. Małcużyński był zaangażowany w negocjacje dyplomatyczne, które przyczyniły się do powrotu w 1959 r. do Polski z Kanady wywiezionych dóbr kultury, w tym arrasów z Zamku Wawelskiego i rękopisów Fryderyka Chopina.

Bibliografia:

Bronisław Chromy, Kamień i marzenie. Autobiografia, Kraków 2005

Jerzy Madeyski, Bronisław Chromy, Kraków 2007

opracowanie dr Dorota Grubba-Thiede

Jan Kucz (1936–2021) – rzeźbiarz i pedagog. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, w której, po zakończeniu nauki (dyplom otrzymał w pracowni Franciszka Strynkiewicza), w 1961 r. został wykładowcą (tytuł profesora otrzymał w 1989). J. Kucz był autorem rzeźb kameralnych i monumentalnych. Wypowiadał się w miękkich materiałach (tkaniny, roślinność), w ceramice, metalu, kamieniu. Eksperymentował wykorzystując w swoich pracach papę, asfalt, ziemię. Tworzył instalacje z wykorzystaniem światła, zajmował się fotografią, video-artem. Jest autorem pomników: Ludwika Zamenhofa w Białymstoku (1973), Stefana Kardynała Wyszyńskiego na Jasnej Górze (1997), Jana Pawła II w Kaliszu (1999, współautor Krzysztof Malec), Cyryla Ratajskiego w Poznaniu (2005), Jana Kochanowskiego w Radomsku (2006), Jana Pawła II w Bielsku-Białej (2006). Jest uznawany za wybitnego twórcę figuracji metaforycznej.

Wojciech Kilar, 1980

J. Kucz dla kolekcji Filharmonii Pomorskiej wykonał również popiersie Wojciecha Kilara (1932–2013), kompozytora i pianisty, który studia ukończył z wyróżnieniem w 1955 r. w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach. Talent rozwijał dzięki stypendiom, m.in. w Paryżu i w Darmstadt. Kompozycje W. Kilara wpisują się w ultra nowoczesny nurt muzyki współczesnej. Międzynarodową sławę przyniosła W. Kilarowi muzyka filmowa m.in. do Samych  swoich (1967, reż. S. Chęciński), Lalki (1968, reż. W.J. Has), Rejsu (1970, reż. M. Piwowski), Ziemi obiecanej (1975, reż. A. Wajda), Draculi (1992, reż. F.F. Coppola), Pana Tadeusza (1998–1999, reż. A. Wajda). Na zamówienie Filharmonii Pomorskiej W. Kilar skomponował, prawykonany w Bydgoszczy 14 września 1979 r. utwór Siwa mgła (poświęcony Mieczysławowi Karłowiczowi).

J. Kucz z poetyckim wyczuciem zinterpretował osobowość W. Kilara. W popiersiu rzeźbiarz skupił się na fizjonomii kompozytora, rozbudowując partię ramion i podkreślając jego wizjonerstwo. Rzeźba oddziałuje aurą zanurzenia w procesach twórczych i w nasłuchiwaniu świata. Na zniuansowaną poetykę popiersia składają się swoiście oniryczny portret, rozwichrzona fryzura – symbolizująca natchnienie twórcze i łagodna asymetria całej kompozycji, nawiązująca do rzeźb impresjonistów, symbolistów, artystów secesyjnych. 

Charakterystyczne była fryzura W. Kilara. Jego włosy, wznosiły się nad jego głową. J. Kucz wykorzystał ten element, pokazując kompozytora jako „natchnionego Fauna”. Nieład fryzury wydaje się aluzją do wieńca laurowego.

Bibliografia:

Jan Kucz – rzeźba, Grażyna Gierałtowska-Kucz – malarstwo, Konrad Kucz – grafika komputerowa. Katalog wystawy w Galerii Bielskiej BWA, Bielsko-Biała 2002

Aleksandra Kłaput-Wiśniewska, Andrzej Szwalbe w kontaktach z polskimi kompozytorami, [w:] Andrzej Szwalbe i jego dziedzictwo. Zbiór studiów, t.2, Bydgoszcz 2016

Wojciech Kilar, oprac. Małgorzata Kosińska, Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich Warszawa listopad, październik 2010, [online], [dostępny: https://culture.pl/pl/tworca/wojciech-kilar], [dostęp: 18.03.2023]

opracowanie: dr Dorota Grubba-Thiede